سوخو-۲۴ (Su-24) یک بمبافکن تاکتیکی تمامآبوهوا، دو موتوره و با بالهای متغیر است که در شوروی طراحی شد. این هواگرد برای انجام حمله به اهداف زمینی و دریایی در هر شرایط آبوهوایی، در روز و شب، با قابلیت پرواز در ارتفاع پایین و با سرعت بالا ساخته شده است.
در ادامه، مشخصات کلی و کلیدی این هواگرد که به "Fencer" (مبارز) در کد ناتو معروف است، ارائه میشود:
---
مشخصات کلی:
· تولیدکننده: شرکت سوخوی (شوروی/روسیه)
· نوع: بمبافکن تاکتیکی/رهگیر-بمبافکن تمامآبوهوا با بال متغیر
· اولین پرواز: ۲ ژوئیه ۱۹۶۷ (اولین نمونه)، ۱۷ ژانویه ۱۹۷۰ (نمونه اصلی)
· ورود به خدمت: ۱۹۷۴
· پیشینه: پاسخ شوروی به بمبافکن آمریکایی F-111 Aardvark. اولین هواگرد عملیاتی شوروی با کابین جانبی بهجای پشتسرهم و مجهز به رادار نقشهبرداری زمینی برای پرواز در ارتفاع بسیار پایین.
· نام ناتو: Fencer
---
مشخصات فنی (مدل Su-24M - مدل اصلی و ارتقا یافته):
1. طول: ۲۲.۵۳ متر
2. طول بال:
· باز شده (برای برخاست و فرود): ۱۷.۶۴ متر
· جمع شده (برای سرعت بالا): ۱۰.۳۷ متر
3. ارتفاع: ۶.۱۹ متر
4. حداکثر وزن برخاست: ۳۹,۷۰۰ کیلوگرم
5. پیشرانه: ۲ موتور توربوفن Saturn/Lyulka AL-21F-3A
· تراست هر موتور: ۷۶۰۰ کیلوگرم نیرو (با پسسوز)
6. حداکثر سرعت:
· در ارتفاع بالا: ماخ ۱.۳۵ (حدود ۱۶۵۰ کیلومتر بر ساعت)
· در سطح دریا: ماخ ۱.۱ (۱۳۵۰ کیلومتر بر ساعت)
7. سقف پرواز: ۱۱,۰۰۰ متر
8. برد عملیاتی:
· بدون سوختگیری هوایی: حدود ۱,۱۰۰ کیلومتر در پروفایل پرواز اوج-پستی-اوج (Hi-Lo-Hi)
· با سوخت داخلی و مخازن اضافی: تا ۲,۵۰۰ کیلومتر
· با یک بار سوختگیری هوایی: تا ۳,۵۰۰ کیلومتر
9. بار مفید جنگافزار: تا ۸,۰۰۰ کیلوگرم روی ۹ نقطه اتصال (هاردپوینت)
10. خدمه: ۲ نفر (خلبان و افسر سیستمهای تسلیحاتی) کنار هم
---
ویژگیهای طراحی متمایز و انقلابی:
1. کابین کنار هم (Side-by-Side): برای اولین بار در یک جنگنده/بمبافکن شوروی، خدمه کنار هم نشستهاند. این امر همکاری و تقسیم وظایف را در مأموریتهای پیچیده تمامآبوهوا تسهیل میکند.
2. بال متغیر (Swing-Wing): مانند Su-22، اما بزرگتر و پیچیدهتر. امکان پرواز پایدار در سرعتهای مختلف از فرودگاههای کوتاه تا سرعتهای فراصوت را فراهم میکند.
3. سیستم ناوبری/حمله یکپارچه (PNS-24 "Tigr"): نقطه قوت اصلی Su-24. این سیستم شامل موارد زیر بود:
· رادار نقشهبرداری زمینی (Terrain-Following Radar): امکان پرواز خودکار در ارتفاع بسیار پایین (۵۰-۲۰۰ متر) را برای دور زدن رادارهای دشمن فراهم میکرد.
· رادار حمله/هدفیابی: برای شناسایی و قفل روی اهداف زمینی و دریایی.
· سیستم ناوبری اینرسیایی و Doppler.
4. مجرای ورودی هوای ثابت: بر خلاف بسیاری از جنگندههای همعصر خود که مجرای متغیر داشتند.
---
آویونیک و سامانهها (مدل M):
· رادارها: رادار نقشهبرداری زمینی Orion-A و رادار حمله Orion-A (یا مدلهای ارتقا یافته).
· سیستم هدفیابی الکترو-اپتیکال (پادگن): شامل حسگر لیزری و تلویزیونی برای هدایت تسلیحات هدایتشونده.
· سیستم جنگ الکترونیک (EW): مجهز به سامانههای تشخیص رادار، پرتاب چف و فلر و همچنین پادگن فعال (جنگ الکترونیک تهاجمی).
---
تسلیحات قابل حمل (متنوع و سنگین):
Su-24 یک کامیون پرتاب بمب واقعی با توانایی حمل طیف گستردهای از تسلیحات است:
· توپ داخلی: یک توپ شش لول GSh-6-23 کالیبر ۲۳ میلیمتر با نرخ آتش بسیار بالا (۱۰,۰۰۰ گلوله در دقیقه).
· موشکهای هدایت شونده هوا به زمین:
· ضد رادار: Kh-28, Kh-58, Kh-31P
· همهکاره/ضد کشتی: Kh-23, Kh-25, Kh-29, Kh-31A, Kh-59 (Ovod)
· بمبها: انواع بمبهای آزاد، بمبهای خوشهای، و بمبهای هدایت شونده لیزری/ماهوارهای (KAB-500، KAB-1500).
· راکتها: پادانهای راکت ۵۷، ۸۰، ۱۲۲، ۲۴۰ و ۳۳۰ میلیمتری.
· سلاحهای خاص: سلاح اتمی تاکتیکی (قابلیت اصلی طراحی).
· دفاع هوایی: موشکهای R-60 (AA-8) برای دفاع شخصی.
---
کاربران اصلی (گذشته و حال):
· روسیه: هنوز تعداد قابل توجهی (حدود ۲۰۰-۳۰۰ فروند از مدلهای مختلف) در خدمت است، اگرچه در حال جایگزینی با Su-34 است.
· اوکراین: پیش از جنگ ۲۰۲۲، دهها فروند داشت.
· سایر کشورها: الجزایر، ایران (حدود ۳۰ فروند، غیرعملیاتی گزارش شدهاند)، سوریه، لیبی، سودان، ازبکستان.
---
حضور در جنگها و درگیریها (عملکرد عملیاتی):
سوخو-۲۴ در جنگهای متعددی حضور داشته که عملکرد آن را میتوان به دو دوره تقسیم کرد:
1. دوره اوج (دهه ۸۰ و ۹۰): یک سلاح ترسناک و پیشرفته محسوب میشد.
· جنگ شوروی در افغانستان: برای بمباران اهداف نقطهای بزرگ به کار رفت، اما برای نقش ضدشورش چابک نبود.
· جنگ ایران و عراق: عراق از آن برای حملات ضدکشتی و بمباران مراکز صنعتی استفاده کرد. چند فروند توسط پدافند و جنگندههای ایرانی سرنگون شدند.
· جنگ چچن: روسیه از آن بهطور گسترده برای بمباران سنگین مواضع چچنی استفاده کرد. تلفات قابل توجهی به دلیل پدافند هوایی سبک (MANPADS) متحمل شد که آسیبپذیری آن در ارتفاع پایین را نشان داد.
2. دوره افول (قرن ۲۱): در برابر دفاع هوایی مدرن بسیار آسیبپذیر شد.
· جنگ اوستیای جنوبی ۲۰۰۸: یک فروند Su-24 روسی توسط پدافند هوایی گرجستان سرنگون شد.
· جنگ داخلی سوریه: ستون فقرات حملات هوایی اسد. تلفات سنگینی از موشکهای دوشپرتاب و پدافند متحرک متحمل شد. در نوامبر ۲۰۱۵، یک فروند Su-24M روسیه توسط یک جنگنده ترکیهای F-16 نزدیک مرز سوریه-ترکیه سرنگون شد که نشاندهنده آسیبپذیری در محیطهای تهدید بالا بود.
· جنگ اوکراین (۲۰۲۲-اکنون): هر دو طرف (روسیه و اوکراین) از آن استفاده کردند. تلفات بسیار سنگینی به ویژه در ماههای اول جنگ متحمل شد. ارتفاع پرواز و پروفایل عملیاتی آن باعث شد به هدفی آسان برای سامانههای پدافند هوایی مدرن مانند Buk-M1، Iris-T و S-300 تبدیل شود. نقش آن عمدتاً به پرتاب بمبها و راکتها از فاصله امن و پشت خطوط خودی محدود شده است.
---
نقاط قوت (در زمان طراحی):
· توانایی حمله تمامآبوهوا در ارتفاع پایین.
· بار جنگی بسیار سنگین و متنوع.
· برد عملیاتی خوب.
· سیستم ناوبری/حمله پیشرفته برای زمان خود.
---
نقاط ضعف (مهم در عصر حاضر):
· آسیبپذیری بالا: بزرگ، سریع نیست، مانورپذیر نیست و رد حرارتی/راداری بزرگی دارد.
· فقدان فناوریهای stealth.
· آویونیک قدیمی: حتی مدلهای ارتقا یافته در برابر استانداردهای غربی عقب هستند.
· هزینه عملیاتی و نگهداری بالا به دلیل پیچیدگی سیستم بال متغیر و موتورهای قدیمی.
· نرخ حوادث نسبتاً بالا در طول تاریخ عملیاتی.
---
جمعبندی:
سوخو-۲۴ یک بمبافکن نمادین و انقلابی در دوران جنگ سرد بود که تواناییهای تهاجمی شوروی را متحول کرد. با این حال، در میدان نبرد مدرن قرن بیست و یکم، به یک پلتفرم قدیمی، آسیبپذیر و پرریسک تبدیل شده است. اگرچه هنوز هم میتواند مقادیر زیادی مهمات را به میدان ببرد، اما برای بقا نیاز به برتری هوایی کامل و سرکوب قدرتمند پدافند دشمن (SEAD) دارد. در جنگ اوکراین، عملکرد آن به وضوح نشان داد که دوران عملیاتهای نفوذی عمیق این هواگرد به پایان رسیده و در حال بازنشستگی تدریجی به نفع بمبافکنهای جدیدتر مانند Su-34 است.
