کلینیک روانشناسی و مشاوره آوان – زندگی پیوسته در حال تغییر است. از تغییر فصلها گرفته تا جابهجایی خانه، تغییر مدرسه، دوستیها، شرایط خانوادگی و حتی احساسات درونی، هیچ چیز ثابت نمیماند. اگرچه بزرگسالان نیز گاهی با تغییرات زندگی دستوپنجه نرم میکنند، اما برای کودکان این تغییرات میتوانند بسیار گیجکننده، ترسناک و حتی آسیبزا باشند. از آنجا که کودکان هنوز در حال شکل دادن به درک خود از جهان پیرامون هستند، مواجهه با تغییر بدون راهنمایی درست میتواند احساس ناامنی و اضطراب ایجاد کند. بنابراین، کمک به کودکان برای کنار آمدن با تغییر، یکی از مهمترین مسئولیتهای والدین، مربیان و مراقبان است.
کودکان به روالها، تکرار و پیشبینیپذیری وابستگی زیادی دارند. برنامههای روزمره به آنها احساس امنیت میدهد و به کمک آنها جهان را قابل فهم میکنند. زمانی که این روالها به هم میریزند، کودک ممکن است احساس کند کنترل اوضاع را از دست داده است. برای مثال، تغییر مدرسه میتواند به معنای از دست دادن دوستان، معلم آشنا و محیطی امن باشد. حتی تغییرات به ظاهر کوچک، مانند عوض شدن ساعت خواب یا غیبت یکی از والدین، ممکن است واکنشهای شدید احساسی در کودک ایجاد کند.
از سوی دیگر، کودکان اغلب واژگان و مهارتهای لازم برای بیان احساسات پیچیده خود را ندارند. در نتیجه، اضطراب ناشی از تغییر ممکن است به شکل رفتارهای پرخاشگرانه، گوشهگیری، شبادراری، افت تحصیلی یا وابستگی بیش از حد بروز کند. درک این نکته که چنین واکنشهایی اغلب نشانه ناتوانی کودک در کنار آمدن با تغییر است، اولین گام در کمک مؤثر به اوست.
کودکان بیش از هر چیز از رفتار بزرگسالان الگو میگیرند. اگر والدین یا مربیان در مواجهه با تغییرات زندگی مضطرب، ناامید یا خشمگین شوند، کودک نیز یاد میگیرد که تغییر امری تهدیدکننده است. در مقابل، زمانی که بزرگسالان با آرامش، انعطافپذیری و امید با تغییر برخورد میکنند، کودک میآموزد که تغییر بخشی طبیعی از زندگی است و میتوان با آن سازگار شد.
صحبت کردن صادقانه با کودک درباره تغییر، متناسب با سن و درک او، اهمیت زیادی دارد. پنهان کردن واقعیت یا کوچک شمردن احساسات کودک میتواند اعتماد او را تضعیف کند. بهتر است به کودک توضیح داده شود که چه چیزی در حال تغییر است، چرا این تغییر اتفاق میافتد و چه چیزهایی همچنان ثابت باقی میمانند؛ مانند محبت والدین یا حمایت خانواده.
یکی از مؤثرترین راهها برای کمک به کودکان در مواجهه با تغییر، تقویت هوش هیجانی و تابآوری آنهاست. تابآوری به معنای توانایی بازگشت به تعادل پس از تجربه سختیهاست. کودکی که تابآوری بیشتری دارد، بهتر میتواند با ناامیدی، ترس و عدم قطعیت کنار بیاید.
برای تقویت این مهارت، لازم است به کودکان اجازه داده شود احساسات خود را تجربه و بیان کنند. گفتن جملاتی مانند «میفهمم که ناراحت هستی» یا «طبیعی است که از این تغییر بترسی» به کودک نشان میدهد که احساساتش پذیرفته شده و ارزشمند است. همچنین میتوان به کودک کمک کرد تا برای احساساتش نام پیدا کند؛ این کار به او کمک میکند مدیریت بهتری در برابر تغییر داشته باشد.
تغییر زمانی ترسناکتر میشود که کودک احساس کند هیچ کنترلی بر اوضاع ندارد. اگرچه بسیاری از تغییرات اجتنابناپذیرند، اما میتوان کودک را تا حد امکان در فرایند تصمیمگیری مشارکت داد. برای مثال، اگر خانواده قصد اسبابکشی دارد، میتوان از کودک درباره چیدمان اتاق جدید یا انتخاب رنگ دیوار نظر خواست. همین مشارکتهای کوچک میتواند احساس توانمندی و امنیت را در کودک تقویت کند.
همچنین آموزش مهارت حل مسئله به کودکان کمک میکند تا به جای احساس درماندگی، به دنبال راهحل باشند. پرسیدن سؤالاتی مانند «فکر میکنی چه کاری میتواند این وضعیت را بهتر کند؟» کودک را به تفکر فعال و سازنده تشویق میکند.
کودکان از طریق داستانها و بازیها بهتر مفاهیم پیچیده را درک میکنند. استفاده از کتابهای داستانی که موضوع تغییر، رشد و سازگاری را مطرح میکنند، میتواند ابزار بسیار مفیدی باشد. شخصیتهایی که با چالشهای مشابه روبهرو میشوند و در نهایت راهی برای کنار آمدن پیدا میکنند، به کودک امید و الگو میدهند.
بازیهای نمایشی نیز فرصت خوبی برای پردازش احساسات فراهم میکنند. کودک ممکن است در بازی نقشها، ترسها و نگرانیهای خود را به شکلی غیرمستقیم بیان کند. بزرگسالان با مشاهده و همراهی در این بازیها میتوانند درک عمیقتری از دنیای درونی کودک به دست آورند.
اگرچه نباید احساسات منفی کودک را نادیده گرفت، اما میتوان به تدریج به او نشان داد که تغییر همیشه به معنای از دست دادن نیست و گاهی فرصتهای تازهای به همراه دارد. آشنا شدن با دوستان جدید، یادگیری مهارتهای تازه یا کشف تواناییهای پنهان، همگی میتوانند از دل تغییر متولد شوند.
این آموزش باید واقعبینانه و تدریجی باشد. هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم همیشه مثبت فکر کند، بلکه این است که بداند احساس ناراحتی و امید میتوانند همزمان وجود داشته باشند.
در پایان:
تغییر تنها اصل ثابت زندگی است و کودکان دیر یا زود با آن روبهرو خواهند شد. نقش ما بهعنوان بزرگسال این نیست که کودکان را از تغییرات زندگی محافظت کنیم، بلکه این است که آنها را برای مواجهه سالم و سازنده با تغییر آماده کنیم. با ایجاد محیطی امن، پذیرنده و حمایتی، آموزش مهارتهای عاطفی، الگوسازی رفتاری مناسب و مشارکت دادن کودکان در فرایندهای تغییر، میتوانیم به آنها کمک کنیم تا نهتنها از تغییر نترسند، بلکه آن را بخشی طبیعی از رشد و زندگی بدانند. کودکانی که یاد میگیرند با تغییر کنار بیایند، در آینده بزرگسالانی انعطافپذیرتر، آگاهتر و توانمندتر خواهند بود.
«پیشنهاد میشود از تست های شخصیت کلینیک روانشناسی آوان که به صورت رایگان در اختیار شما قرار داده شده است، برای آشنایی و آگاهی بیشتر از خودتان استفاده کنید.»
