سیستان و بلوچستان در الگوی توسعه المریا در اسپانیا
آلمریا در جنوب شرقی اسپانیا، به دلیل اقلیم خشک و نیمهبیابانی (با بارش سالانه حدود ۲۰۰ میلیمتر) شباهت اقلیمی زیادی به سیستان و بلوچستان دارد و، یکی از خشکترین مناطق اروپا است. این منطقه طی چند دهه از یک منطقه فقیرو هزینه زا برای انواع خدمات برای اسپانیا به قطب کشاورزی و اقتصادی تبدیل شده است. در ادامه، تلاش میکنم تا برنامههای توسعهای کلیدی در آلمریا، با تمرکز بر کشاورزی، فرآوری محصولات، وگردشگری و صنایع مرتبط، بهصورت خلاصه مسیری به دست دهم که میتواند بهعنوان الگویی برای توسعه سیستان و بلوچستان مورد استفاده قرار گیرد.
با توجه به اینکه بادهای 120 روزه سیستان یک ویژگی اقلیمی منحصر به فرد برای این استان است و ذخایر معادن این استان و هم مرزی ان با کشورهای شرق ایران و اینکه تنها بندر اقیانوسی ایران در این استان است و غنای ذخایر معدنی این استان ویژگیهای است که شرایط این استان را برای پتانسیل رشد توانمندتر میکند.
برنامههای توسعه در آلمریا
کشاورزی گلخانهای پیشرفته: از دهه ۱۹۶۰، آلمریا با احداث گلخانههای پلاستیکی (بیش از ۴۰,۰۰۰ هکتار، بزرگترین منطقه گلخانهای جهان) به تولید انبوه میوه و سبزیجات (گوجهفرنگی، خیار، فلفل، و هندوانه) روی آورد. این گلخانهها با استفاده از پلاستیک شفاف، گرما و رطوبت را حفظ میکنند. و امروزه به سمت گلخانه های پوشیده از سلولهای خورشیدی در حال بهینه سازی هستند.
فناوریها: آبیاری قطرهای، هیدروپونیک (کشت بدون خاک)، و مدیریت یکپارچه آفات (IPM) برای کاهش استفاده از سموم.
نتایج: تولید سالانه بیش از ۳ میلیون تن محصول، صادرات به اروپا (بیش از ۵۰٪ میوه و سبزیجات اروپا)، و درآمد ۲.۵ میلیارد یورو.
پشتیبانی: کشف سفرههای زیرزمینی در دهه ۱۹۴۰، برای پروژه های مدیریت سیل و تغذیه ابخوانها و بهبود تکنولوژی کارخانههای نمکزدایی (مانند Bajo Almanzora)، وتقویت زیرساختهای حملونقل برای گسترش مراودات درامد زا و توسعه این منطقه برنامه ای کلیدی بود.
فرآوری و زنجیره برای افزایش ارزش: ایجاد کارخانههای بستهبندی و کنسروسازی برای محصولات کشاورزی، با تمرکز بر استانداردهای صادراتی. تعاونیهای خانوادگی (۱۵,۰۰۰ تولیدکننده) نقش کلیدی در بازاریابی، کنترل کیفیت محصولات و تقویت قرایند هدر رفت محصولات کشاورزی دارند.
نوآوری: توسعه بیواقتصاد با استفاده از ضایعات کشاورزی برای تولید بیوچار (بهبود خاک)، بیوانرژی، و محصولات زیستی, در این پروژه ها مشارکت نهادهای دانشگاهی و محققین و مشارکت پروژه های اتحادیه اروپا نقش مهمی داشت.
نتایج: ۴۰٪ تولید ناخالص داخلی آلمریا از کشاورزی و صنایع مرتبط تأمین میشود، با ۴۰,۰۰۰ شغل مستقیم و ۵۰,۰۰۰ شغل غیرمستقیم.
صنایع و خدمات مکمل:استفاده از ۳,۰۰۰ ساعت آفتاب سالانه برای نیروگاههای خورشیدی و پتانسیل انرژی بادی رویای توسعه این منطقه زا به حقیقت نزدیک کرد.
گردشگری: توسعه گردشگری بیابانی (صحرای تابِرناس) و کشاورزی، با جذب گردشگران به دلیل مناظر و تاریخچه فیلمسازی (فیلمهای وسترن) به اقتصادهای کوچک محلی و سازه های گردشگری بومی تولید محصولات و صنایع دستی و سنتی و حمایت از هنرمندان بومی کمک زیادی کرد.
صنایع وابسته: کارخانههای تولید پلاستیک، بازیافت، و شرکتهای تحقیق و توسعه کشاورزی (کلاستر کشاورزی آلمریا) در روندی رو به رشد امروز تجربیات خود را در اختیار اتحادیه اروپا قرار میدهند.
مدیریت منابع آب:استفاده از فناوریهای کمآب (آبیاری قطرهای، بازیافت آب)، نمکزدایی، و مدیریت پایدار سفرههای زیرزمینی برای مقابله با کمبود آب این منطقه را از سایه هراسناک بی آب و تخریب سیل در اکسترمومهای اقلیمی نجات داد.
توسعه پایدار و زیستمحیطی:برنامهها: طرح "تعهد سبز" (Compromiso Verde) از سال ۲۰۱۶ برای گسترش کشاورزی پایدار، کاهش سموم (۰.۶٪ باقیمانده سم در محصولات در مقایسه با میانگین ۲.۸٪ اروپا)، و مدیریت ضایعات پلاستیکی تنهابخشی از پروژه های عملی شده در این منطقه است که نقشه راهی روشن پیش روی ساکنان و تاجران و تولید کنندگان قرار داده است.
طرح Alvelal: پروژهای برای احیای یک میلیون هکتار زمین در آلمریا، گرانادا، و مورسیا با کشاورزی احیاکننده، با هدف جلوگیری از بیابانزایی و حمایت از جوامع روستایی.
نوآوریها: استفاده از بیوچار برای کاهش مصرف آب تا ۳۰٪ و بهبود خاک.
نقشه راه پیشنهادی برای سیستان و بلوچستان (با الهام از آلمریا)
با توجه به شباهت اقلیمی و پتانسیلهای سیستان و بلوچستان (خرما، موز، شیلات، و انرژی خورشیدی)، میتوان از مدل آلمریا الگوبرداری کرد:
کشاورزی پایدار:توسعه گلخانههای هیدروپونیک برای محصولات گرمسیری (خرما، موز، انبه) با آبیاری قطرهای، مشابه آلمریا.
کشت گونههای مقاوم به خشکی (کنار، سورگوم) و استفاده از بیوچار برای بهبود خاک.
سرمایهگذاری در نمکزدایی آب دریا در چابهار برای تأمین آب کشاورزی.
فرآوری محصولات:احداث کارخانههای بستهبندی خرما، میگو، و مرکبات با استانداردهای صادراتی.
ایجاد تعاونیهای محلی برای بازاریابی محصولات ارگانیک در بازارهای خلیج فارس و اروپا.
استفاده از ضایعات کشاورزی برای تولید بیوانرژی و کود زیستی.
صنایع اقلیممحور:توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی با استفاده از ۳۰۰ روز آفتابی و بادهای ۱۲۰ روزه.
گسترش گردشگری بیابانی (مانند تفتان و سواحل چابهار) با الگوبرداری از تابِرناس.
تقویت صنایع دستی (سوزندوزی، سفال) با ایجاد بازارهای بینالمللی.
مدیریت آب:اجرای طرحهای مهار سیلاب و ذخیرهسازی آب (مشابه چاهنیمهها).
بازیافت آب و استفاده از فناوریهای کمآب برای کاهش فشار بر منابع زیرزمینی.
توسعه پایدار:توانمندسازی جوامع محلی از طریق تعاونیهای زنان و جوانان.
آموزش روشهای کشاورزی پایدار و مدیریت یکپارچه آفات.
اجرای پروژههای احیای زمین (مشابه Alvelal) برای جلوگیری از بیابانزایی.
تقویت منطقه آزاد چابهار و زیرسازهای حمل و نقل و نگهداری محصولات تولید شده.
در ایران آزاد فردا میتوان این تجربه عملی و سازگار با محیط زیست را با تقویت نقاط قوت افزونی که استان سیستان و بلوچستان دارد در نظر گرفت و بومی کرد.
زیرساختها: آلمریا از حملونقل پیشرفته (راهآهن، بندر) و بازارهای اروپایی بهرهمند است، اما سیستان و بلوچستان نیاز به بهبود جادهها و راهآهن (زاهدان-چابهار) دارد.
سرمایهگذاری: آلمریا از سرمایهگذاری خانوادگی و تعاونیها بهره برد؛ سیستان و بلوچستان میتواند از منطقه آزاد چابهار و صندوق توسعه ملی استفاده کند.
کارگران مهاجر: مشکلات کارگران مهاجر در آلمریا درسهایی برای جلوگیری از بهرهکشی در سیستان و بلوچستان ارائه میدهد.
همینطور برای مدیریت پلاستیک و زباله و پساب کشاورزی میتوانیم از تکنولوژیهای به روزتری بهره بگیریم.
نتیجهگیری
آلمریا با استفاده از فناوریهای کشاورزی (گلخانه، آبیاری قطرهای، هیدروپونیک)، مدیریت منابع آب، و توسعه زنجیره ارزش (فرآوری و صادرات) به یک مدل موفق توسعه در اقلیم خشک تبدیل شده است. سیستان و بلوچستان میتواند در حاکمیتی که توسعه این استان را به شکل سیستماتیک متوقف نکند و برای مردم ان حرمت و تمام حقوق شهروندی را قائل باشد و توسعه و آبادی ایران برنامه کارش باشد با الگوبرداری از این مدل، بهویژه در کشاورزی گلخانهای، شیلات، و انرژی پاک، ضمن توجه به پایداری زیستمحیطی و توانمندسازی جوامع محلی، به قطب اقتصادی منطقه تبدیل شود.
