«آیا جهانِ ما حاصلِ یک دعوای بزرگ است؟»

ایا تضاد قانون بنیادی و مادر زایندگی جهان است یا اگاهی بنیاد و مولد جهان است

  این پرسش، دقیقاً در نقطه‌ای ایستاده که فلسفه، فیزیک بنیادین و آگاهی به هم می‌رسند. پاسخ ساده ندارد، اما می‌توان آن را لایه‌به‌لایه روشن کرد.

 اگر «تضاد» را بنیاد بگیریم . در این نگاه، قانون مادر = تضاد / تقابل است. هر پدیده‌ای از تفاوت زاده می‌شود: گرما–سرما، وجود–عدم، ماده–پاد‌ماده، نظم–بی‌نظمی در فیزیک: ( اختلاف پتانسیل → جریان) و (عدم تقارن → پیدایش نیروها) و (ناپایداری → زمان و تحول) :

در این چارچوب: جهان بدون تضاد = سکون مطلق = عدم و آگاهی محصول تکامل پیچیده همین تضادهاست

 نتیجه: تضاد، زاینده‌ی حرکت است؛ حرکت، زاینده‌ی زمان؛ و زمان، بستر پیدایش آگاهی.  

اگر «آگاهی» را بنیاد بگیریم در این نگاه، آگاهی مادر قانون است، نه فرزند آن. و آگاهی پیش از فرم وجود دارد و قانون، الگوی درک آگاهی از خود است تضاد، ابزاری برای تجربه است نه علت هستی و جهان، «نمایشِ خودشناسی آگاهی» است .

جهان، «نمایشِ خودشناسی آگاهی» است در این مدل:آگاهی برای دیدن خود، دوگانگی می‌سازد و تضاد، زبان تجربه است و زمان، توالی ادراک است نه واقعیت مستقل . نتیجه: جهان زاده نمی‌شود؛ «آشکار می‌شود».

   لایه‌ی سوم (ترکیبی و عمیق‌تر) اینجا جایی است که نگاه ما احتمالاً به آن نزدیک‌تر است آگاهیِ بی‌تضاد، ناپیداست و تضادِ بی‌آگاهی، کور است بنابراین: آگاهیِ بنیادین → خود را محدود می‌کند و این محدودیت → قانون می‌شود و قانون → تضاد می‌سازد و تضاد → جهان متکثر را زایش می‌دهد و جهان → دوباره به آگاهی بازمی‌گردد . یک چرخه، نه یک خط.  

پاسخ کوتاه اما دقیق : نه تضاد به‌تنهایی مادر جهان است، و نه آگاهی به‌تنهایی. بلکه آگاهی، بذر است و تضاد، سازوکار زایندگی است و قانون، زبان مشترک میان آن‌هاست

گفتند تضاد، مادرِ پیدایشِ ماست------ گفتم مگر آینه بی‌چشم، رواست؟

آن‌کس که نبیند، چه زاید ز تضاد؟------ اول نظر آمد، سپس نقشِ حیات