مکانیسم ماشه (Snapback Mechanism) یکی از مفاد کلیدی توافق هستهای برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) و قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد است که در سال 2015 به تصویب رسید. این سازوکار به کشورهای عضو برجام (ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه، آلمان، روسیه، چین و اتحادیه اروپا) امکان میدهد در صورت ادعای نقض تعهدات هستهای از سوی ایران، تحریمهای پیشین شورای امنیت را بهصورت خودکار بازگردانند. این گزارش با هدف بررسی تاریخچه مکانیسم ماشه، چارچوب حقوقی و فنی آن، و تأثیرات چندجانبهاش بر اقتصاد، سیاست و جایگاه بینالمللی ایران تهیه شده است. تحلیل حاضر با دقت بر صحت اطلاعات و رویکردی فنی و منظم، بهمنظور استفاده در نشریات تخصصی ارائه میشود.
بخش اول:
تاریخچه و مبانی حقوقی مکانیسم ماشه
۱.۱. ریشههای مکانیسم ماشه مکانیسم ماشه ریشه در مذاکرات منتهی به امضای برجام در سال 1394 (2015) دارد. پس از سالها مذاکره بین ایران و گروه 1+5، توافق هستهای با هدف محدودسازی برنامه هستهای ایران در ازای رفع تحریمهای بینالمللی شکل گرفت. قطعنامه 2231 شورای امنیت، که بهمنظور تأیید برجام تصویب شد، شامل بندهایی (11، 12 و 13) است که سازوکار بازگشت خودکار تحریمها را تعریف میکند. این سازوکار بهعنوان ضمانت اجرایی برای اطمینان از پایبندی ایران به تعهدات هستهای طراحی شد.
۲.۱. چارچوب حقوقی و فنی مکانیسم ماشه در بندهای 36 و 37 برجام و بندهای مرتبط در قطعنامه 2231 تعریف شده است. این سازوکار به کشورهای عضو برجام اجازه میدهد در صورت تشخیص «نقض اساسی» تعهدات توسط ایران، فرآیند بازگشت تحریمها را آغاز کنند. ویژگی کلیدی این مکانیسم، «وتوی معکوس» است که مانع از وتوی بازگشت تحریمها توسط اعضای دائم شورای امنیت (مانند چین یا روسیه) میشود. فرآیند فعالسازی بهصورت زیر است:
۱. ثبت شکایت رسمی: یکی از اعضای برجام (مانند بریتانیا، فرانسه یا آلمان) ادعای نقض تعهدات را به کمیسیون مشترک برجام ارائه میدهد.
۲. بررسی در کمیسیون مشترک: این کمیسیون 15 روز (قابل تمدید تا 30 روز) فرصت دارد تا اختلاف را حلوفصل کند.
۳. ارجاع به وزرای خارجه: در صورت عدم توافق، موضوع به وزرای خارجه ارجاع میشود که 15 روز دیگر برای مذاکره فرصت دارند.
۴. ارجاع به شورای امنیت: اگر اختلاف حل نشود، موضوع به شورای امنیت منتقل میشود.
۵. تصمیمگیری در شورای امنیت: شورای امنیت 30 روز فرصت دارد تا قطعنامهای برای ادامه تعلیق تحریمها تصویب کند. اگر این قطعنامه تصویب نشود یا وتو شود، تحریمهای پیشین (شامل قطعنامههای 1696، 1737، 1747، 1803، 1835، 1887 و 1929) بهصورت خودکار بازمیگردند. این فرآیند حداکثر 60 روز طول میکشد و بازگشت تحریمها غیرقابل وتو است، که این ویژگی مکانیسم ماشه را به ابزاری قدرتمند برای فشار بر ایران تبدیل کرده است.
۳.۱. تلاشهای پیشین برای فعالسازی در سال 1399 (2020)، ایالات متحده پس از خروج از برجام در سال 1397 (2018) تلاش کرد مکانیسم ماشه را فعال کند. این اقدام با مخالفت اکثریت اعضای شورای امنیت، از جمله چین، روسیه و حتی متحدان غربی آمریکا، مواجه شد، زیرا آمریکا دیگر عضو رسمی برجام نبود. این رویداد نشان داد که مشروعیت حقوقی برای فعالسازی مکانیسم ماشه به حضور در توافق وابسته است، اما کشورهای اروپایی (تروئیکای اروپا: بریتانیا، فرانسه، آلمان) همچنان صلاحیت حقوقی برای آغاز این فرآیند را دارند.
بخش دوم:
تأثیرات مکانیسم ماشه بر ایران فعالسازی مکانیسم ماشه پیامدهای چندجانبهای در حوزههای اقتصادی، دیپلماتیک، نظامی و اجتماعی برای ایران خواهد داشت. در ادامه، این تأثیرات بهصورت تفصیلی بررسی میشوند.
۱.۲. تأثیرات اقتصادی بازگشت تحریمهای شورای امنیت، که ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد الزامآور هستند، اقتصاد ایران را با چالشهای جدی مواجه میکند. برخلاف تحریمهای یکجانبه آمریکا که برخی کشورها (مانند چین و هند) میتوانند نادیده بگیرند، تحریمهای شورای امنیت برای همه کشورهای عضو سازمان ملل الزامآور است. مهمترین تأثیرات اقتصادی عبارتند از:
کاهش صادرات نفت:
تحریمهای شورای امنیت شامل محدودیتهای کشتیرانی، بیمه و بازرسی محمولههای دریایی و هوایی است. این امر میتواند صادرات نفت ایران، که در سال 1403 (2024) به حدود 1.5 میلیون بشکه در روز رسیده بود، به کمتر از 500 هزار بشکه کاهش دهد. مشتریان اصلی مانند چین ممکن است بهدلیل فشارهای حقوقی، خرید خود را محدود کنند یا خواستار تخفیفهای بیشتری شوند.
محدودیتهای بانکی:
تحریمهای بانکی، بهویژه در سیستم سوئیفت، نقلوانتقال مالی ایران را مختل خواهد کرد.
حتی کشورهایی مانند چین و هند، که در برابر تحریمهای آمریکا مقاومت کردهاند، ممکن است بهدلیل الزامات حقوقی شورای امنیت همکاریهای بانکی خود را کاهش دهند.
افزایش نرخ ارز و تورم:
کاهش درآمدهای ارزی و محدودیت دسترسی به منابع ارزی بلوکهشده، تقاضای سوداگرانه برای دلار را افزایش میدهد. این امر منجر به جهش نرخ ارز، کاهش ارزش ریال و تشدید تورم میشود. بهعنوان مثال، فعالسازی مکانیسم ماشه میتواند نرخ دلار را به سطوح بیسابقهای برساند و قیمت کالاهای اساسی را افزایش دهد.
افت سرمایهگذاری خارجی:
فضای نااطمینانی ناشی از تحریمها، سرمایهگذاران خارجی را از بازار ایران دور میکند. این امر به کاهش پروژههای توسعهای و تشدید فرسودگی زیرساختهای صنعتی، بهویژه در بخش نفت و گاز، منجر میشود.
تأثیر بر بورس:
بازار سرمایه ایران، که به اخبار سیاسی حساس است، با فعالسازی مکانیسم ماشه شاهد افت شاخص کل، فروش هیجانی در سهام شرکتهای صادراتمحور (مانند پتروشیمی و فولاد) و فرار نقدینگی به بازارهای موازی مانند ارز و طلا خواهد بود.
۲.۲. تأثیرات دیپلماتیک فعالسازی مکانیسم ماشه جایگاه بینالمللی ایران را تضعیف میکند. بازگشت پرونده ایران به شورای امنیت و قرار گرفتن مجدد ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد، ایران را بهعنوان «تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی» معرفی میکند. این امر میتواند:
انزوای دیپلماتیک:
روابط ایران با کشورهای منطقهای، مانند کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، که بهتازگی در مسیر عادیسازی قرار گرفتهاند، تضعیف میشود.
فضاسازی رسانهای:
کشورهای غربی و اسرائیل از این فرصت برای تقویت روایت «تهدید هستهای ایران» استفاده خواهند کرد، که میتواند اجماع جهانی علیه ایران را تقویت کند.
محدودیت حمایت چین و روسیه:
اگرچه چین و روسیه از حامیان سنتی ایران هستند، اما درگیریهای منطقهای (مانند جنگ اوکراین) و فشارهای جهانی ممکن است توانایی یا اراده آنها برای حمایت قاطع از ایران را محدود کند.
۳.۲. تأثیرات نظامی تحریمهای شورای امنیت شامل محدودیتهای تسلیحاتی است که بر برنامه موشکی و دفاعی ایران تأثیر میگذارد. این تحریمها:
محدودیتهای موشکی:
تولید و توسعه موشکهای بالستیک با قابلیت حمل کلاهک هستهای ممنوع میشود، که میتواند دسترسی ایران به قطعات و فناوریهای لازم را محدود کند.
تحریم تسلیحاتی:
فروش، انتقال یا صادرات تسلیحات (مانند پهپادها) و دریافت پشتیبانی فنی و آموزشی در حوزه نظامی با موانع جدی مواجه خواهد شد.
۴.۲. تأثیرات اجتماعی پیامدهای اقتصادی و سیاسی مکانیسم ماشه مستقیماً بر زندگی مردم عادی اثر میگذارد:
افزایش هزینههای زندگی:
با افزایش قیمت کالاهای وارداتی و کاهش قدرت خرید، فشار معیشتی بر خانوارها تشدید میشود.
نااطمینانی روانی:
فضای نااطمینانی ناشی از تحریمها میتواند به افزایش فشار روانی، مهاجرت نخبگان و بیثباتی اجتماعی منجر شود.
رشد بازارهای غیررسمی:
افزایش تقاضا برای ارز و طلا، و همچنین گرایش به رمزارزهایی مانند بیتکوین و تتر برای دور زدن تحریمها، بازارهای غیررسمی را تقویت میکند.
بخش سوم: سناریوهای محتمل و راهبردهای ایران
۱.۳. سناریوهای محتمل با توجه به تحولات اخیر، از جمله تهدیدات تروئیکای اروپا در سال 1404 (2025) و افزایش تنشهای منطقهای، سه سناریو برای آینده مکانیسم ماشه قابل تصور است:
۱. فعالسازی کامل:
تروئیکای اروپا شکایتی رسمی به شورای امنیت ارائه میدهد و تحریمها بازمیگردند. این سناریو در صورت تداوم عدم همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی یا تشدید تنشهای نظامی محتمل است.
۲. تهدید بدون اقدام:
اروپا از مکانیسم ماشه بهعنوان اهرم فشار استفاده میکند، اما فرآیند رسمی را آغاز نمیکند. این تاکتیک برای وادار کردن ایران به مذاکره یا امتیازدهی فنی بهکار میرود.
۳. مصالحه و تعلیق:
ایران با اقدامات اعتمادساز، مانند کاهش سطح غنیسازی یا همکاری با آژانس، از اجماع جهانی علیه خود جلوگیری میکند و مکانیسم ماشه به تعلیق درمیآید.
۲.۳. راهبردهای پیشنهادی برای ایران برای کاهش پیامدهای مکانیسم ماشه، ایران میتواند راهبردهای زیر را در پیش گیرد:
دیپلماسی فعال:
مذاکره مستقیم با آمریکا و همکاری کامل با آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای کاهش تنشها و جلوگیری از اجماع جهانی.
تنوعبخشی به شرکای تجاری:
گسترش روابط تجاری با کشورهای غیرغربی مانند چین، هند و اعضای بریکس برای کاهش وابستگی به بازارهای غربی.
تقویت زیرساختهای داخلی:
سرمایهگذاری در نوسازی پالایشگاهها و توسعه صنایع پتروشیمی برای کاهش وابستگی به صادرات نفت خام.
مدیریت بازار ارز:
اجتناب از سیاستهای دستوری در بازار ارز و افزایش شفافیت در تخصیص منابع ارزی برای کاهش فساد و بیثباتی.
تقویت بازدارندگی هوشمند:
حفظ ظرفیتهای استراتژیک هستهای و موشکی بدون ورود به رویارویی مستقیم با شورای امنیت.
بخش چهارم: تحلیل انتقادی یکی از نکات قابل تأمل در بحث مکانیسم ماشه، عدم توازن در اجرای تعهدات برجام توسط طرفهای غربی است. در حالی که ایران تا سال 1397 (2018) بهطور کامل به تعهدات هستهای خود پایبند بود (طبق گزارشهای آژانس)، کشورهای اروپایی نتوانستند تعهدات اقتصادی خود، مانند تسهیل روابط بانکی و تجاری، را اجرا کنند. این عدم تقارن، مشروعیت اخلاقی و حقوقی اروپا برای استفاده از مکانیسم ماشه را زیر سؤال میبرد. علاوه بر این، فعالسازی مکانیسم ماشه در شرایطی که ایران در واکنش به خروج آمریکا از برجام تعهدات خود را کاهش داده، میتواند بهعنوان اقدامی یکجانبه و سیاسی تلقی شود.
مکانیسم ماشه، فراتر از یک سازوکار حقوقی، ابزاری سیاسی و اقتصادی برای اعمال فشار بر ایران است. فعالسازی آن میتواند اقتصاد ایران را با چالشهای بیسابقهای مواجه کند، جایگاه دیپلماتیک آن را تضعیف نماید و تنشهای نظامی را تشدید کند. با این حال، تأثیرات واقعی این مکانیسم بهدلیل تحریمهای موجود آمریکا ممکن است محدودتر از پیشبینیها باشد، اما اثرات روانی و اجتماعی آن قابل توجه خواهد بود. ایران برای مقابله با این تهدید نیازمند ترکیبی از دیپلماسی فعال، تقویت زیرساختهای داخلی و مدیریت هوشمند بحران است. انتخاب راهبردی مناسب میتواند از تبدیل این تهدید به یک بحران تمامعیار جلوگیری کند.
سوالات متداول
۱. آیا مکانیسم ماشه تنها توسط اروپا فعال میشود؟ خیر، هر یک از اعضای باقیمانده در برجام میتوانند آن را فعال کنند، اما در حال حاضر تروئیکای اروپا محتملترین بازیگران هستند.
۲. آیا بازگشت تحریمها به معنای پایان برجام است؟ عملاً بله، زیرا بازگشت تحریمهای شورای امنیت پایههای اصلی توافق را فرو میریزد.
۳. آیا ایران میتواند از فعالسازی مکانیسم ماشه جلوگیری کند؟ بله، از طریق مذاکره، همکاری با آژانس و اعتمادسازی دیپلماتیک میتوان این ریسک را کاهش داد.
(معاونت بین الملل بسیج دانشجویی استان همدان)
