کریدور زنگزور، بهعنوان یک پروژه ژئوپلیتیکی کلیدی در قفقاز جنوبی، مسیری ترانزیتی است که با عبور از استان سیونیک ارمنستان، جمهوری آذربایجان را به منطقه خودمختار نخجوان و سپس به ترکیه متصل میکند. این کریدور، که پس از جنگ دوم قرهباغ (2020) و توافق آتشبس میان ارمنستان و آذربایجان مطرح شد، با حمایت فعال ترکیه و میانجیگری قدرتهای غربی، بهویژه ایالات متحده، به یکی از مهمترین موضوعات منطقهای تبدیل شده است. ترکیه با استفاده از این پروژه، نهتنها به دنبال تقویت جایگاه خود بهعنوان هاب ترانزیتی و انرژی در منطقه و جهان است، بلکه قصد دارد نفوذ ژئوپلیتیکی ایران را در قفقاز جنوبی کاهش دهد. در عین حال، روابط رو به رشد ترکیه با اسرائیل در حوزههای اقتصادی، سیاسی و انرژی، پیچیدگیهای بیشتری به این معادله افزوده و نگرانیهایی را در ایران ایجاد کرده است. این گزارش با رویکردی فنی، دقیق و منظم، به بررسی نقش ترکیه در کریدور زنگزور، استراتژیهای آن برای تضعیف ایران و همکاریهایش با اسرائیل میپردازد و پیامدهای این تحولات را برای ایران تحلیل میکند.
بخش اول:
کریدور زنگزور و نقش محوری ترکیه
۱.۱. تعریف و اهمیت کریدور زنگزور کریدور زنگزور مسیری به طول تقریبی 43 کیلومتر است که از منطقه زنگیلان در جنوبغربی آذربایجان آغاز شده و با عبور از استان سیونیک ارمنستان، به نخجوان و سپس به خاک ترکیه متصل میشود. این مسیر بر اساس بند نهم توافق آتشبس 10 نوامبر 2020 میان ارمنستان و آذربایجان مطرح شد و قرار است تحت نظارت نیروهای حافظ صلح روسیه مدیریت شود. اهمیت این کریدور در موارد زیر خلاصه میشود:
اتصال زمینی ترکیه به آسیای مرکزی:
کریدور زنگزور امکان دسترسی مستقیم ترکیه به کشورهای ترکزبان آسیای مرکزی، از جمله قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان، را بدون نیاز به عبور از خاک ایران فراهم میکند.
تقویت کریدور میانی:
این کریدور بخشی از مسیر ترانزیتی «کریدور میانی» (Middle Corridor) است که از چین، از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز، به ترکیه و اروپا متصل میشود. این مسیر جایگزینی برای کریدورهای تحت نفوذ روسیه (شمال) و ایران (جنوب) ارائه میدهد.
ابعاد انرژی و تجاری:
کریدور زنگزور با اتصال به خطوط لوله انرژی، مانند خط لوله گاز ترانسآناتولی (TANAP) و خط لوله نفت باکو-تفلیس-جیحان (BTC)، نقش ترکیه را در بازار انرژی اروپا تقویت میکند.
۲.۱. اهداف استراتژیک ترکیه ترکیه کریدور زنگزور را فرصتی برای تحقق اهداف بلندمدت خود در منطقه میداند:
پانترکیسم و همگرایی منطقهای:
این کریدور با ایجاد پیوستگی سرزمینی میان کشورهای ترکزبان، ایده «جهان ترک» را تقویت میکند. سازمان کشورهای ترکزبان، که ترکیه رهبری آن را بر عهده دارد، از این پروژه بهعنوان ابزاری برای افزایش نفوذ فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در منطقه استفاده میکند.
هاب لجستیکی و انرژی:
ترکیه با سرمایهگذاری در زیرساختهای ترانزیتی و انرژی، مانند راهآهن قارص-ایغدیر-نخجوان، به دنبال تبدیل شدن به پل اصلی تجارت و انرژی بین شرق و غرب است. بر اساس گزارش انجمن لجستیک بینالمللی ترکیه، کریدور زنگزور میتواند زمان حملونقل کالا از چین به اروپا را تا 30 درصد کاهش دهد.
کاهش وابستگی به ایران:
این کریدور با حذف نیاز به مسیرهای ترانزیتی ایران، وابستگی کشورهای منطقه، بهویژه آذربایجان، به تهران را کاهش میدهد. این امر به ترکیه امکان میدهد تا نفوذ اقتصادی و سیاسی خود را در قفقاز و آسیای مرکزی گسترش دهد.
۳.۱. اقدامات عملی ترکیه ترکیه با بهرهگیری از ابزارهای سیاسی، نظامی و اقتصادی، نقش محوری در پیشبرد کریدور زنگزور ایفا کرده است:
حمایت نظامی در جنگ قرهباغ:
ترکیه در جنگ دوم قرهباغ (2020) با ارائه تسلیحات پیشرفته، از جمله پهپادهای بایراکتار TB2، به آذربایجان کمک کرد تا برتری نظامی کسب کند. این حمایت زمینهساز پیروزی آذربایجان و گنجاندن کریدور زنگزور در توافق آتشبس شد.
سرمایهگذاری در زیرساختها:
ترکیه پروژههای زیرساختی متعددی را برای عملیاتی کردن کریدور زنگزور پیش برده است. راهآهن قارص-ایغدیر-نخجوان، که با سرمایهگذاری مشترک ترکیه و آذربایجان در حال ساخت است، زمان سفر بین این نقاط را به 85 دقیقه کاهش میدهد. همچنین، توسعه بندر باکو و بندر آلت در نخجوان، ظرفیت ترانزیتی این کریدور را افزایش میدهد.
دیپلماسی فعال:
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، کریدور زنگزور را «پروژهای تاریخی» توصیف کرده و در دیدارهای متعدد با نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، و الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، بر تسریع در اجرای آن تأکید کرده است.
دیدارهای اخیر در حاشیه اجلاسهای بینالمللی، از جمله نشست استانبول (2024) و ابوظبی (2025)، پیشرفت قابلتوجهی در مذاکرات ایجاد کرده است.
حمایت بینالمللی:
ترکیه با جلب حمایت ایالات متحده و اتحادیه اروپا، که این کریدور را بخشی از استراتژی کاهش وابستگی به انرژی روسیه میدانند، توانسته سرمایهگذاریهای کلانی (حدود 100 میلیارد یورو از اتحادیه اروپا) برای توسعه زیرساختهای کریدور جذب کند.
بخش دوم: تلاش ترکیه برای تضعیف جایگاه ایران
۱.۲. رقابت ژئوپلیتیکی ترکیه با پیشبرد کریدور زنگزور و تقویت محور ترکیه-آذربایجان، به دنبال کاهش نفوذ ایران در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی است. این رقابت ریشه در تفاوتهای تاریخی، ایدئولوژیکی و استراتژیک میان دو کشور دارد:
حذف ایران از معادلات ترانزیتی:
کریدور زنگزور با اتصال مستقیم آذربایجان به ترکیه، مسیرهای ترانزیتی سنتی ایران، مانند مسیر تبریز-جلفا-نخجوان، را به حاشیه میراند. این امر وابستگی اقتصادی آذربایجان و سایر کشورهای منطقه به ایران را کاهش میدهد. تقویت پانترکیسم در برابر نفوذ ایران:
ترکیه با استفاده از اشتراکات زبانی و فرهنگی، ائتلافی منطقهای با محوریت خود ایجاد کرده است. کریدور زنگزور، بهعنوان شالوده این ائتلاف، نفوذ سنتی ایران در قفقاز، بهویژه در ارمنستان و آسیای مرکزی، را به چالش میکشد.
حمایت از رقبای ایران: ترکیه با تقویت روابط با کشورهای آسیای مرکزی و حمایت از پروژههای موازی، مانند کریدور لاجورد (افغانستان-ترکمنستان-آذربایجان-گرجستان-ترکیه)، به دنبال حذف ایران از زنجیرههای ترانزیتی منطقه است.
۲.۲. پیامدهای اقتصادی
کاهش درآمدهای ترانزیتی:
ایران سالانه میلیاردها دلار از ترانزیت کالا و انرژی به قفقاز و اروپا کسب میکند. کریدور زنگزور با جذب حجم عظیمی از تجارت منطقهای، میتواند درآمدهای ترانزیتی ایران را تا 40 درصد کاهش دهد. بر اساس برآوردهای اتاق بازرگانی ایران، این کاهش میتواند رشد اقتصادی ایران را بین 1.5 تا 2 درصد تحت تأثیر قرار دهد.
انزوای ژئواکونومیک:
کریدور زنگزور با جذب سرمایهگذاریهای خارجی و اتصال به ابتکاراتی مانند «کمربند و راه» چین، ایران را از شبکههای تجاری و ترانزیتی اوراسیا حذف میکند. این امر به کاهش نقش ایران در بازارهای جهانی منجر میشود.
۳.۲. پیامدهای امنیتی
محدودیت ارتباط با ارمنستان:
ایران روابط تاریخی و استراتژیک با ارمنستان دارد و سیونیک تنها مسیر زمینی ایران به این کشور است. کریدور زنگزور، با عبور از سیونیک، میتواند دسترسی ایران به ارمنستان و بازارهای قفقاز و اتحادیه اوراسیا را محدود کند.
افزایش نفوذ ناتو:
مدیریت کریدور زنگزور با حمایت ضمنی ایالات متحده و ناتو، حضور این ائتلاف را در نزدیکی مرزهای شمالی ایران تقویت میکند. همکاریهای نظامی ترکیه و آذربایجان با ناتو، از جمله رزمایشهای مشترک، تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی ایران ایجاد میکند.
نگرانیهای مرزی:
برخی تحلیلگران ایرانی، مانند احمد کاظمی، استاد دانشگاه تهران، معتقدند که کریدور زنگزور میتواند به ایجاد پایگاههای نظامی یا اطلاعاتی در نزدیکی مرزهای ایران منجر شود، که این امر امنیت ملی ایران را به خطر میاندازد.
بخش سوم: همکاریهای ترکیه با اسرائیل و پیامدهای آن
۱.۳. همکاریهای اقتصادی ترکیه و اسرائیل در سالهای اخیر روابط اقتصادی خود را بهطور قابلتوجهی تقویت کردهاند:
حجم تجارت:
بر اساس دادههای وزارت بازرگانی ترکیه، حجم تجارت دوجانبه در سال 2023 به 7.2 میلیارد دلار رسید. ترکیه کالاهایی مانند مواد غذایی، مصالح ساختمانی، منسوجات و محصولات صنعتی به اسرائیل صادر میکند، در حالی که اسرائیل فناوریهای پیشرفته، تجهیزات پزشکی و نرمافزار به ترکیه ارائه میدهد.
سرمایهگذاریهای مشترک:
شرکتهای ترکیهای در پروژههای زیرساختی اسرائیل، از جمله توسعه بنادر حیفا و اشدود، مشارکت دارند. همچنین، شرکتهای اسرائیلی در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات ترکیه سرمایهگذاری کردهاند.
۲.۳. همکاریهای سیاسی
عادیسازی روابط:
پس از تنشهای ناشی از حادثه کشتی ماوی مرمره (2010)، ترکیه و اسرائیل در سال 2022 روابط دیپلماتیک خود را به سطح سفیر ارتقا دادند. این عادیسازی به ترکیه امکان داده تا نقش میانجی در مسائل منطقهای، از جمله قفقاز، ایفا کند.
همسویی در قفقاز:
اسرائیل از کریدور زنگزور بهعنوان بخشی از استراتژی خود برای کاهش نفوذ ایران حمایت میکند. همکاری ترکیه و اسرائیل در حمایت از آذربایجان در جنگ قرهباغ، بهویژه تأمین تسلیحات پیشرفته، بخشی از یک استراتژی مشترک برای مهار ایران بوده است.
۳.۳. همکاریهای انرژی
خطوط لوله انرژی:
ترکیه و اسرائیل در پروژههای انرژی منطقهای همکاری نزدیکی دارند.
خط لوله TANAP، که گاز آذربایجان را به ترکیه و اروپا منتقل میکند، با سرمایهگذاری شرکتهای اسرائیلی، مانند Chevron، تقویت شده است. کریدور زنگزور میتواند با اتصال نخجوان به TANAP، نقش ترکیه و اسرائیل را در بازار انرژی اروپا تقویت کند.
صادرات گاز به اروپا:
اسرائیل و ترکیه در حال مذاکره برای توسعه خط لولهای هستند که گاز میدان لویاتان اسرائیل را از طریق ترکیه به اروپا منتقل کند. این پروژه، که ارزش آن حدود 2 میلیارد دلار برآورد میشود، میتواند وابستگی اروپا به گاز روسیه را کاهش دهد و نفوذ ایران در بازار انرژی را تضعیف کند. ۴.۳. پیامدهای همکاری ترکیه و اسرائیل برای ایران
تهدیدات امنیتی:
ادعاهایی مبنی بر استفاده اسرائیل از خاک آذربایجان برای عملیات جاسوسی یا حملات علیه ایران مطرح شده است. برخی تحلیلگران ایرانی، مانند کامران غضنفری، نماینده مجلس، معتقدند که همکاریهای ترکیه، آذربایجان و اسرائیل در قفقاز، زمینهساز تهدیدات امنیتی علیه ایران است.
کاهش نفوذ انرژی:
همکاری ترکیه و اسرائیل در پروژههای انرژی، مانند TANAP و خط لوله لویاتان، ایران را از بازار انرژی اروپا کنار میزند. این امر به کاهش درآمدهای صادراتی ایران و تضعیف جایگاه آن در زنجیرههای تأمین انرژی منجر میشود.
بخش چهارم: تحلیل پیامدهای کریدور زنگزور برای ایران
۱.۴. پیامدهای ژئوپلیتیکی
کاهش نقش ایران در قفقاز:
کریدور زنگزور با تقویت محور ترکیه-آذربایجان، ایران را از معادلات سیاسی و اقتصادی قفقاز کنار میزند. این امر به کاهش نفوذ ایران در ارمنستان و کشورهای آسیای مرکزی منجر میشود.
تقویت رقبا:
همکاری ترکیه با اسرائیل و ایالات متحده در کریدور زنگزور، حضور قدرتهای غربی را در نزدیکی مرزهای ایران افزایش میدهد. این امر میتواند به ایجاد پایگاههای اطلاعاتی یا نظامی در منطقه منجر شود.
۲.۴. پیامدهای اقتصادی
کاهش درآمدهای ترانزیتی:
کریدور زنگزور با جذب تجارت منطقهای، درآمدهای ترانزیتی ایران را کاهش میدهد. بر اساس گزارشهای اقتصادی، این کریدور میتواند 30 تا 40 درصد از تجارت زمینی ایران با قفقاز را به مسیرهای جایگزین منتقل کند.
محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی:
کنار رفتن ایران از مسیرهای ترانزیتی، دسترسی تهران به بازارهای اتحادیه اوراسیا و اروپا را محدود میکند. این امر به کاهش سرمایهگذاری خارجی در زیرساختهای ترانزیتی ایران منجر میشود.
۳.۴. پیامدهای امنیتی
تهدیدات مرزی:
کریدور زنگزور با عبور از سیونیک، امکان نظارت نظامی یا اطلاعاتی بر مرزهای ایران را افزایش میدهد. این امر بهویژه با توجه به همکاریهای نظامی ترکیه و آذربایجان با ناتو نگرانکننده است.
افزایش تنشهای منطقهای:
کاهش نفوذ ایران در قفقاز میتواند به تشدید تنشها با ترکیه و آذربایجان منجر شود، بهویژه اگر ایران اقدامات متقابل نظامی یا دیپلماتیک اتخاذ کند.
بخش پنجم: راهکارهای پیشنهادی برای ایران برای کاهش تأثیرات منفی کریدور زنگزور و حفظ جایگاه منطقهای، ایران میتواند استراتژیهای زیر را دنبال کند:
۱. توسعه کریدورهای جایگزین:
کریدور ارس:
تکمیل راهآهن تبریز-جلفا و اتصال آن به ارمنستان و گرجستان، میتواند مسیر جایگزینی برای تجارت با قفقاز و اروپا ارائه دهد.
کریدور خلیج فارس-دریای سیاه:
توسعه این کریدور با همکاری ارمنستان، گرجستان و کشورهای حوزه دریای سیاه، نقش ترانزیتی ایران را تقویت میکند.
۲. دیپلماسی فعال:
تقویت روابط با ارمنستان از طریق توافقات تجاری و نظامی، برای حفظ دسترسی به سیونیک.
همکاری با روسیه و چین برای ایجاد ائتلافی منطقهای در برابر محور ترکیه-آذربایجان. - مذاکره با ترکیه و آذربایجان برای کسب جایگاه نظارتی در مدیریت کریدور زنگزور.
۳. سرمایهگذاری در زیرساختها:
تسریع در پروژههای زیرساختی، مانند راهآهن رشت-آستارا، برای اتصال ایران به کریدور شمال-جنوب.
جذب سرمایهگذاری خارجی، بهویژه از چین، برای توسعه بنادر و راهآهنهای ترانزیتی.
۴. تقویت توان بازدارندگی:
افزایش حضور نظامی و اطلاعاتی در مرزهای شمالی برای جلوگیری از تهدیدات احتمالی. - برگزاری رزمایشهای مشترک با ارمنستان و روسیه برای نمایش قدرت در منطقه.
۵. دیپلماسی اقتصادی:
ارائه مشوقهای اقتصادی به کشورهای آسیای مرکزی برای استفاده از مسیرهای ترانزیتی ایران. - تقویت عضویت ایران در اتحادیه اوراسیا برای حفظ دسترسی به بازارهای منطقهای.
کریدور زنگزور بهعنوان یک پروژه استراتژیک، فرصتی بینظیر برای ترکیه فراهم کرده تا نفوذ خود را در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی گسترش دهد و جایگاه خود را بهعنوان هاب ترانزیتی و انرژی منطقهای و جهانی تثبیت کند.
این پروژه با کاهش وابستگی کشورهای منطقه به مسیرهای ترانزیتی ایران، نقش ژئوپلیتیکی و اقتصادی تهران را در قفقاز به چالش میکشد. همکاریهای رو به رشد ترکیه با اسرائیل در حوزههای اقتصادی، سیاسی و انرژی، بهویژه در چارچوب کریدور زنگزور، تهدیدات مضاعفی برای منافع ایران ایجاد میکند. این همکاریها نهتنها نفوذ ایران در بازار انرژی را کاهش میدهند، بلکه نگرانیهای امنیتی را در مرزهای شمالی ایران تشدید میکنند. برای مقابله با این چالشها، ایران نیازمند اتخاذ رویکردی چندوجهی است که شامل توسعه زیرساختهای ترانزیتی، تقویت دیپلماسی منطقهای و افزایش توان بازدارندگی باشد. بیتوجهی به این تحولات میتواند به انزوای ژئواکونومیک و ژئوپلیتیکی ایران منجر شود، در حالی که اقدامات بهموقع میتواند جایگاه استراتژیک ایران را در منطقه حفظ و تقویت کند.
((معاونت بین الملل بسیج دانشجویی استان همدان))
