علی اکبر کارگر | ارشد مهندسی نفت
اهمیت راهبردی دانشگاه در نظر امام
در جریان نهضت، حساسیتهای زیادی برای انقلابیون و رهبر انقلاب مطرح بوده. ولی دانشگاه به عنوان یک امر فوقالعاده، محل توجه امام خمینی (ره) بوده است. بهطوریکه صریحاً در هنگام جنگ تحمیلی، امام دانشگاه را مهمتر از جنگ میدانند:
«من قبلاً تشکر کنم از همه آقایان که تشریف آوردند اینجا از نزدیک خدمتشان برسیم. و من الآن باید بگویم که اطمینان دارم که با این جمعیتی که الآن، اعضای محترمی که الآن هستند در شورا، دیگر نگرانیای نسبت به دانشگاهها و انشاءالله سایر چیزها نباشد. معذلک البته مسأله چون خیلی مهم است و سرنوشت انقلاب و اسلام بسته به اوست بقایش، از این جهت، باید همیشه این حساسیت را داشت. در همه امور باید حساس بود اما فرق است ما بین آنی که ادامه باید این حساسیت پیدا بکند. یک چیزهایی که حل میشود مثلاً ما جنگ داریم، جنگ چیز مهمی نیست، حل میشود، چیز مهمی نیست و بحمدالله خوب است وضع و جهات سیاسیای که در دنیا هست، آنها هم حل میشود و انشاءالله، چیزهایی است حساس باید بود. اما مسئله دانشگاه یک مسأله فوقالعاده است که این افرادی که از دانشگاه در میآیند یا مخرب یک کشوری هستند یا سازنده آن کشور هستند و در کشور ما یا رو به اسلام میبرند کشور ما را یا منحرفش میکنند. این از چیزهایی است که از دانشگاه میآید این کار، چنانچه از حوزههای علمیه میآید این کار، از این جهت، خیلی مهم است این امر.»
دانشگاه به دو جهت برای امام مسئله است؛ اول به جهت نقش فعلی دانشگاه در جهتگیری کلان کشور و همچنین نقش تربیتی آن برای نسلهای بعدی کشور:
«آقایان میدانید که دانشگاه یک کشوری اگر اصلاح بشود آن کشور اصلاح میشود؛ برای آنکه در رأس امور اجرایی یا تقنین یا قضاوت یا اینطور چیزها واقع میشود دانشگاهیها هستند و روحانیین و با اصلاح این دانشگاه امور کشور اصلاح میشود و با انحراف دانشگاه، کشور منحرف میشود. حتی اگر یک استاد منحرف باشد ممکن است که اثرش برای یک کشور اثر چشمگیر باشد؛ برای اینکه یک استاد منحرف ممکن است که جمعی از جوانها را منحرف کند و آنها هم همینطور در درازمدت، یک وقت یک غائله بزرگ برپا بشود.»
کلید واژههای پیرامون دانشگاه در بیانات امام
با مروری بر بیانات و پیامهای امام انقلاب تا پیش از پیروزی انقلاب، میتوان به صورت اجمالی نتیجه گرفت که هرچند دانشگاه و دانشگاهیان مخاطب امام هستند؛ اما مسئله دانشگاه چندان مورد توجه امام نیست و دانشگاهیان نیز همانند بخشی از نهضت مردمی، مخاطب گاه و بیگاه امام قرار میگرفتهاند. هرچند میتوان از لابلای متون اهمیت این قشر را در نگاه امام متوجه شد اما این اهمیت ناظر به خود دانشجویان است و نه متناظر با مسئله دانشگاه. با اینحال امام در تخاطب با دانشگاهیان به برپایی مظاهر اسلامی در دانشگاهها توجه میکند و به همراهی دانشگاهیان با اعتراضات مردمی تأکید میکند. همچنین به صورت مکرر به عقب نگاهداشتن و محدود کردن علم در دانشگاهها اعتراض دارد. در بیانات قبل از انقلاب امام، دو کلیدواژه دیگر نیز وجود دارد که بعد از انقلاب نیز امتداد پیدا میکند. یکی اشاره به وابستگی فکری دانشجویان است که شدیداً مورد اعتراض امام قرار میگیرد و دیگری ناتوانی عملی دانشگاه در حل مسائل کشور است. این دو کلیدواژه با لحنی دیگر در بیانات پس از انقلاب نیز دیده میشوند.
علم اسلامی: علم اسلامی از ابتدای انقلاب مورد توجه امام قرار میگیرد. با اینحال در بازه ابتدایی انقلاب، خوانشی از علم اسلامی مورد توجه امام است که گویا بعدها رنگ میبازد. امام در سخنرانی ۱۳تیر۱۳۵۸ خود با تبیین علم اسلامی بهعنوان علمی که هدفی متفاوت با علم غربی دارد، گویا بنیان علم جدیدی را برپا میکند. تغییر هدف علم از تسخیر طبیعت به شناخت آیات الهی در طبیعت مورد توجه امام است. اگر این تغییر هدف جدی گرفته شود، ساختار علم و نیز نهاد علم به صورت جدی تغییر خواهد کرد. با اینحال این نگاه به علم در صورتی امکانپذیر است که سایر مظاهر تمدنی ما نیز متناسب با تفکر اسلامی شکل بگیرد. شاید به همین خاطر است که پس از این سخنرانی دیگر شاهد توجه امام به تغییر بنیانی علم نیستیم و امام به استفاده صحیح از همین علم موجود تذکر میدهند. (این مقوله از تفکرات امام را میتوان بعدها در نهضت نرمافزاری حضرت آقا مشاهده کرد.)
استقلال فکری: از مهمترین و پرتکرارترین اعتراضات امام به وضعیت دانشگاه، اعتراض به وابستگی فکری دانشگاهیان است. اهمیت رهایی از این وابستگی فکری و رسیدن به استقلال فکری چنانکه گفته شد از پیش از انقلاب نیز مورد توجه امام بوده است. این استقلال فکری از سویی به خدمترسانی به ملت ایران میانجامد و از سوی دیگر مانع وابستگی سیاسی و اقتصادی و وابستگی در دیگر ابعاد میشود.
اهمیت این مسئله مخصوصاً با توجه به اینکه اکثر کارگزاران جمهوری اسلامی از دانشگاهیان هستند دوچندان میشود.
استقلال صنعتی: کلیدواژه دیگری که ذیل آرمان استقلال مطرح است و ناظر به وجه کارکردی دانشگاه است، استقلال صنعتی و تکنولوژیک است که امام انتظار دارد دانشگاه، خود را در قبال این مسئله مسئول بداند. دو نکته در این رابطه قابلتوجه است؛ اول اینکه استقلال صنعتی بهمعنای خودکفایی علمی و فنی در صنایع مورد نیاز کشور است که خود میتواند مانع از وابستگی اقتصادی و سیاسی به سایر قدرتها شود، دوم اینکه این خودکفایی نتیجه و حاصل دانشگاهی است که خود را از وابستگی فکری رهانیده و لزوم خودکفایی فنی را حس کرده باشد. از طرف دیگر چندان که ذکرش رفت، این کلیدواژه ناظر به خروجی دانشگاه مطلوب از نظر امام است و به بیان دیگر، دانشگاه اگر در ساختار درونی و فضای فکری خود به حد مطلوب نزدیک شود لاجرم باید به این خروجی برسد. توجه امام به وجه کارکردی دانشگاه از پیش از انقلاب قابل ردیابی است و یکی از اعتراضات امام به دانشگاه پیش از انقلاب همین ناتوانی دانشگاه در تأمین نیازهای عینی (مثل طب و صنعت) کشور است.
تربیت عمومی: عمدهترین وجه دانشگاه در نظر امام، وجه تربیتی آن است. میتوان با قطعیت گفت که اشارات امام به دانشگاه همواره این وجه را مورد توجه قرار داده است؛ مخصوصاً در سالهایی که همزمان است با پروژه انقلاب فرهنگی. دانشگاه در نظر امام یکی از اصلیترین ارکان تربیتی انسان است. با توجه به تأکیدات امام بر هدف نهایی انقلاب که مشخصاً به تربیت انسان و رساندن انسان به جایگاه حقیقیاش میانجامد، میتوان متوجه چرایی تأکید امام بر مسئله دانشگاه شد. امام دانشگاه را (در کنار حوزه) در انتهای سیری میبیند که از کودکستانها شروع شده و خروجیاش به انسان تربیتیافته در نهادهای تحت حکمرانی جمهوری اسلامی میرسد؛ لذا آنچه از امام در این باره میبینیم سخنانی است که یک رهبر فکری با توجه به وظیفه الهیاش ایراد میکند. این اهمیت دانشگاه در نظر امام همواره با توجه به همین وجه تربیتی آن ذکر شده است. لذا دانشگاه از این جهت که یکی از دالانهای منابع انسانی کشور است و از این جهت که شاید مرکز مهمترین تغییرات فکری و روحی نسلهای آینده کشور است، به شدت مورد توجه و تأکید امام قرار میگیرد.
تربیت کارگزاران: وجه تربیتی دانشگاه از نگاهی دیگر نیز مورد توجه امام قرار میگیرد و آن اینکه اغلب ورودی انسانی به نهادهای ادارهکننده کشور از خروجی دانشگاه تأمین میشود. گویی دانشگاه متکفل تأمین کارگزاران آینده کشور است و این خود بار سنگین دیگری بر دوش تربیت دانشگاهی میگذارد. نکته قابل ذکر در این موضوع، اختصاص این مسئله به بعضی دانشگاههای کشور است که اکثر کارگزاران از این دانشگاهها تأمین میشوند. درواقع تفاوت این وجه از وظیفه تربیتی دانشگاه با وجه قبلی آن (وجه عمومی) شاید این باشد که این مسئله نه یک موضوع عام و مرتبط با تمام دانشگاههای کشور که یک موضوع خاص برای بعضی از آنهاست. موضوع خاصی که راهحلش شاید در تأسیس یک دانشگاه و دانشکده خلاصه شود؛ هرچند اثرش خیلی بیشتر از یک دانشگاه و یک دانشکده است. ( دانشگاه امام صادق (ع) و دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف مثالهای قابل ذکری است که متوجه همین وجه تربیتی خاص دانشگاه است.)
منابع جهت مراجعه مستقیم:
سخنرانی در جمع پزشکان، اساتید و دانشجویان شیراز (اسلامی شدن دانشگاهها)
سخنرانی در جمع اساتید دانشگاه تهران (تفاوت دانشگاه غربی و دانشگاه اسلامی)
سخنرانی در جمع وزیر و مسئولان وزارت بهداری و بهزیستی (استقلال فرهنگی)
سخنرانی در جمع دانشجویان عضو انجمن اسلامی دانشگاهها (اصلاح دانشگاهها)
سخنرانی در جمع اقشار مختلف مردم -ولادت حضرت رسول- (اصلاح مرکز علمی)
سخنرانی در جمع دانشجویان دانشگاه علم و صنعت (رسالت دانشگاه در جامعه)
سخنرانی در جمع هیات امنای دانشگاه ملی (جایگاه و نقش دانشگاه در کشور)
وصیتنامه سیاسیالهی
سخنرانی در جمع مسئولین دانشگاه آزاد (هوشیاری در برابر القائات فرهنگ بیگانه)
سخنرانی در جمع وزیر فرهنگ و آموزش عالی و معاونان (رهایی از وابستگی فرهنگی)
سخنرانی در جمع اعضای شورای انقلاب فرهنگی (دانشگاه و انقلاب فرهنگی)
پیام به ملت ایران در سالگرد کشتار خونین مکه (قبول قطعنامه ۵۹۸)
