پیش‌سیاره‌ها در سحابی شکارچی

ستارگان از ابرهای گازی و غباری تشکیل می‌شوند. در این ابرها گرانش سبب می‌شود که قسمت‌هایی از ابر رفته رفته متراکم و فشرده شود. در اینجا قصد ندارم به جزئیات تشکیل ستارگان بپردازم. اما چیزی که در یک ابر گازی مهم است این است که در آن ستارگان می‌توانند به‌صورت همزمان تشکیل شوند که در نتیجه آن پس از تولد آن‌ها ما یک خوشه ستاره‌ای خواهیم داشت.

معمولاً قدیمی‌ترین خوشه‌های ستاره‌ای را می‌توان در هاله کروی پیرامون مرکز کهکشان‌ها پیدا کرد. در هاله کروی موجود در مرکز کهکشان راه شیری خوشه ستاره‌ای کروی قرار گرفته است که عمر آن 10 تا 12 میلیارد سال تخمین زده شده است.

خوشه ستاره‌ای کروی
خوشه ستاره‌ای کروی

در مقابل خوشه‌های جوانتر را می‌توان در قرص یا دیسک کهکشان‌ها پیدا کرد. دلیل این مسئله این است که تنها در دیسک کهکشان‌ها است که مواد کافی برای تشکیل یک ستاره وجود دارد. کهکشان راه شیری تقریباً 150 عدد خوشه ستاره‌ای دارد. این خوشه‌های جوان نسبت به خوشه‌های پیر کوچکتر و غالباً به شکل باز هستند. معروف‌ترین خوشه ستاره‌ای باز خوشه پروین است که می‌توانیم آن را در زمستان در صوت فلکی ثور (گاو) مشاهده کنیم.

خوشه پروین
خوشه پروین

عمر خوشه پروین 125 میلیون سال است و در واقعیت بیش از 1000 ستاره را در خود جای داده است. از آنجایی که خوشه پروین در فاصله 400 سال نوری از ما قرار گرفته است، می‌توان هفت ستاره پر نور آن را با چشم غیرمسلح مشاهده کرد. از این رو در برخی از کتاب‌ها و منابع به خوشه پروین «هفت خواهر» نیز گفته می‌شود.

امروزه نیز فرآیند تشکیل ستارگان و خوشه‌های جدید رخ می‌دهد. تولد ستارگان یک فرآیند زنده و پویا است. یکی از مناطق فعالی که در آن ستارگان جدید متولد می‌شوند، سحابی شکارچی است.

سحابی شکارچی
سحابی شکارچی

نکته بسیار جالب و مهم در مورد سحابی شکارچی این است که در داخل آن چندین قرص‌ یا «دیسک پیش‌سیاره‌ای» دیده شده است.

دیسک‌های پیش‌سیاره‌ای در سحابی شکارچی
دیسک‌های پیش‌سیاره‌ای در سحابی شکارچی
برخی از دیسک‌های پیش‌ستاره‌ای سحابی شکارچی
برخی از دیسک‌های پیش‌ستاره‌ای سحابی شکارچی
لبه یک دیسک پیش‌سیاره‌ای در سحابی شکارچی
لبه یک دیسک پیش‌سیاره‌ای در سحابی شکارچی

اما یک دیسک پیش‌سیاره‌ای چیست؟

دیسک پیش‌سیاره‌ای:

تصویر هنری از یک دیسک پیش‌ستاره‌ای
تصویر هنری از یک دیسک پیش‌ستاره‌ای

یک دیسک پیش‌سیاره‌ای دیسکی چگال از جنس غبار و گاز است که روی یک صفحه به دور مرکز که در آن جا یک ستاره تازه متولد شده وجود دارد، در حال چرخش است. به این نوع از ستاره‌ها، ستاره‌های تی ثوری گفته می‌شود.

اگر شرایط فیزیکی حاکم بر دیسک پیش‌سیاره‌ای نظیر جرم دیسک و ستاره، تکانه زاویه‌ای و میدان مغناطیسی موجود در آن و غیره مناسب باشد، امکان تشکیل توده‌های متراکم از غبارها و گازها در این دیسک مهیا می‌شود. در این صورت است که ما چندین سیاره اولیه که به آن‌ها پیش‌سیاره گفته می‌شود در داخل دیسک ایجاد می‌شوند. این پیش‌سیاره‌ها با گذست زمان و با جذب مواد بیشتر تبدیل به سیاره خواهند شد. لازم به ذکر است که این پیش‌سیاره‌ها در یک مدار بیضوی به ستاره میزبان خود چرخش انجام می‌هند.

منظومه شمسی ما نیز در 4 میلیارد سال پیش از یک قرص یا دیسک پیش‌سیاره‌ای ایجاد شده است.

ستارگان تی ثوری:

این نوع ستارگان نوعی از ستاره‌های متغیر هستند که تازه متولد شده‌اند و در مرکز یک دیسک پیش‌سیاره‌ای قرار گرفته‌اند. این ستارگان به مروز زمان مواد بیشتری از دیسک پیش‌سیاره‌ای را می‌بلعند و بنابراین رفته رفته سنگین‌تر می‌شوند. به محض اینکه دمای مرکز آن‌ها چندین میلیون درجه شود، در مرکز این ستارگان همجوشی هسته‌ای آغاز خواهد شد.

منابع:

https://pages.uoregon.edu/soper/StarBirth/evidence.html

https://www.heise.de/tp/features/Sterne-aus-Nebel-geboren-3427569.html

https://de.wikipedia.org/wiki/Kugelsternhaufen

https://en.wikipedia.org/wiki/Orion_Nebula