ابرچالشی که به سادگی بازنشست نمی‌شود!

بررسی ورشکستگی صندوق‌‌های بازنشستگی

پویا عرب/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف

هرم جمعیتی ایران در سال نودوپنج، منبع: مرکز آمار ایران
هرم جمعیتی ایران در سال نودوپنج، منبع: مرکز آمار ایران

صندوق‌‌های بازنشستگی یکی از ارکان مهم توسعه برای اقتصاد هر کشوری هستند. فواید این صندوق‌‌ها بسیار است. یکی از این فواید آن‌‌ست بر کرامت انسانی افراد پافشاری می‌‌نماید؛ یعنی این صندوق‌‌ها فردی را که مدتی طولانی از جوانی و میان‌‌سالی‌‌اش را کار کرده، خاطرجمع می‌‌سازد که در کهن‌‌سالی حداقل دغدغه‌‌ی مالی چندانی نخواهد داشت (هر چند تنها برطرف‌‌کردن نیازهای اقتصادی در این حیطه کافی نیست و سایر جوانب اجتماعی، روانی و فرهنگی هم باید مد نظر قرار بگیرند). حفظ ارزش منابع مالی این صندوق‌‌ها باعث می‌‌شود که این صندوق‌‌ها انگیزه‌‌ی زیادی برای سرمایه‌‌گذاری داشته باشند و این سرمایه‌‌گذاری‌‌ها باعث تداوم و توسعه‌‌ی عملیات بنگاه‌‌های اقتصادی، رونق اقتصادی و توسعه ملی ‌‌شوند.

در ایران حدود هجده صندوق بازنشستگی وجود دارد که بزرگ‌‌ترین صندوق از نظر تعداد مشترکان، «صندوق تأمین اجتماعی» و قدیمی‌‌ترین آن‌‌ها نیز «صندوق بازنشستگی کشوری» است. اما در ایران این روزها عبارت «صندوق بازنشستگی» با کلماتی مانند «ابرچالش»، «ورشکستگی» و «بحران» همراه شده تا «رونق اقتصادی» و «توسعه ملی».

در حال حاضر تمام این صندوق‌‌ها کسری منابع دارند و ورودی‌‌های این صندوق‌‌ها بسیار کمتر از خروجی‌‌های آن‌‌هاست. متأسفانه چندین دهه است که دولت این صندوق‌‌ها را به حیاط خلوت خود تبدیل کرده است و منابع این صندوق‌‌ها را منابع خود می‌‌داند. البته این اشتباه گذشته در همین چند سال اخیر عواقبش را به دولت فعلی نشان داده است. میزان وابستگی صندوق‌‌های بازنشستگی به بودجه عمومی کشور در سال جاری حدود هفتاد‌‌و‌‌پنج‌‌هزارمیلیارد تومان است که از این مبلغ حدود سی‌‌و‌‌سه‌‌هزار‌‌میلیارد تومان مربوط به صندوق بازنشستگی کشوری و نوزده‌‌هزارمیلیارد تومان مربوط به سازمان تأمین اجتماعی است (درواقع این سازمان نوزده‌‌هزارمیلیارد تومان کسری بودجه دارد) این درحالی است که کل بودجه‌‌ی عمرانی کشور در سال نودوهفت چیزی در حدود شصت‌‌هزارمیلیارد تومان است. با بررسی روند افزایش وابستگی این صندوق‌‌ها به دولت پیش‌‌بینی شده است که کسری بودجه‌‌ی این صندوق‌‌ها تا پنج سال آینده به 150هزارمیلیارد تومان برسد.

در حال حاضر شش هلدینگ اصلی بخشی از منابع مالی صندوق تامین اجتماعی را در خدمات و صنایع گوناگونی مانند صنایع شیمیایی، حمل و نقل، دارویی و درمانی، معدنی، عمرانی، غذایی و ... سرمایه‌‌گذاری می‌‌کنند اما کارا نبودن بازار سرمایه در ایران و رکود آن باعث شده که این هلدینگ‌‌ها نتوانند ارزش منابع مالی این صندوق‌‌ها را از گزند تورم حفظ کنند و درصورت رکود بیشتر، بازگشت سرمایه‌‌ی این شرکت‌‌های وابسته هم کم‌‌تر شده و به افزایش کسری منابع این صندوق‌‌ها دامن می‌‌زند. در حالی که با پویابودن بازار سرمایه این شرکت‌‌ها می‌‌توانند نقشی کلیدی در موتور محرک اقتصاد کشور ایفا کنند.

روند تغییر میزان امید به زندگی ایرانیان، منبع: بانک جهانی
روند تغییر میزان امید به زندگی ایرانیان، منبع: بانک جهانی

بر یک سری از قوانین این صندوق‌‌ها هم ایراداتی وارد است. شاخص امید به زندگی در سال پنجاه‌‌وهفت، پنجاه‌‌ودو سال بوده و در سال نودوپنج این شاخص به هفتادوپنج سال رسیده است، در حالی که سن بازنشستگی در طی این سال‌‌ها دستخوش تغییرات چندانی نشده و باعث شده سن بازنشستگی در اغلب این صندوق‌‌ها کم‌‌تر از میانگین جهانی باشد (متوسط سن بازنشستگی در ایران حدود پنجاه‌‌ودو سال و در سایر کشورها حدود شصت‌‌وپنج سال است).

علاوه بر افزایش امید به زندگی در کشور، ایران با مسئله‌‌ی پیرشدن جمعیت مواجه است و این پدیده تقریباً در دو دهه‌‌ی آینده با بازنشسته‌‌شدن متولدین دهه‌‌ی شصت به اوج خود می‌‌رسد. هر دوی این عوامل باعث شده‌‌اند که نسبت پشتیبانی (نسبت بیمه‌‌شده‌‌ها به مستمری‌‌بگیرها) کاهش بیابد و بنا به گزارش «وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی» این نسبت در سال نودوشش برای صندوق تامین اجتماعی به 4.5 و برای صندوق بازنشستگی کشوری به نسبت خطرناک 0.9 رسیده است و مطابق پیش‌‌بینی‌‌های سازمان ملل متحد، نسبت وابستگی سالمندی (درصد نسبت افراد بالای شصت‌‌وپنج سال به افراد بین پانزده تا شصت‌‌وچهار سال) در ایران تا دهه‌‌ی 1440 به شصت سالمند به ازای صد فرد پانزده تا شصت‌‌وچهار ساله افزایش خواهد یافت.

در بودجه عمومی سال نودوهفت سهم تامین کسری بودجه صندوق‌‌های بازنشستگی بیش از کل بودجه‌‌ی عمرانی کشور بود.

از دیگر مشکلات مدیریتی و قانونی این صندوق‌‌ها این است که این صندوق‌‌ها برای پرداخت مستمری تنها درآمد افراد را در دو سال پایانی کارشان در نظر می‌‌گیرند و این باعث عدم توازن ورودی منابع به صندوق و خروجی آن می‌‌شود. تورم بالا و کاهش درآمد مردم نیز باعث شده است که انگیزه‌‌ی مردم برای بیمه‌‌شدن کاهش یابد و دلیلی شود در میان سایر دلایل متعدد ورشکستگی این صندوق‌‌ها.

متخصصان علاوه بر موارد بالا موارد متعدد دیگری را نیز از دلایل ورشکستگی صندوق‌‌های بازنشستگی برشمرده‌‌اند که از حوصله‌‌ی این متن خارج است اما آن‌‌چه مشخص است این است که پیچیدگی مسائل این صندوق‌‌ها و درهم‌‌تنیدگی علل ورشکستگی آن‌‌ها باعث شده است که حل این بحران نه به آسانی و نه در زمان کوتاه میسر نباشد و مانند بسیاری از بحران‌‌های اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و سیاسی کشور حل این ابرچالش هم همانند باز کردن کلافی تودرتو با گره‌‌هایی درهم‌‌تنیده با عمری بعضاً به قدمت چندین دهه باشد. اما با برطرف‌‌کردن بخشی از عوامل یادشده در این مقاله دست کم می‌‌توان از بدترشدن وضعیت صندوق‌‌های ورشکسته‌‌ی بازنشستگی کاست.

برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.