رسانه، اقتصاد، رضایت مخاطب

پشتوانه‌ی مالی رسانه، چه تأثیری بر محتوای آن دارد؟

احسان دلارامی‌فر/ دانش‌آموخته رشته‌ی مهندسی نفت دانشگاه صنعتی شریف

تأمین مالی رسانه‌ها با چه اهدافی انجام می‌شود؟ هنوز چند ساعت از حمله‌ی تروریستی به رژه‌ی نظامی در اهواز نگذشته بود که یک شبکه‌ی فارسی‌زبان در اقدامی حساسیت‌برانگیز وهمگام با موضع غیررسمی حکومت عربستان سعودی با یکی از سرکردگان گروهی به نام «الاحوازیه» مصاحبه کرده و از تروریستی نامیدن این حمله خودداری می‌کند. با روی خط آمدن یکی از اعضا‌‌ی گروه تروریستی الاحوازیه وی این گروه را عامل این حمله می‌داند و بر نظامیان ایرانی از ادامه‌داربودن آن‌چه که وی انتقام می‌نامد هشدار می‌دهد. خیلی زود این اقدام شبکه‌ی «ایران اینترنشنال»، مخالفت‌های زیادی با شبکه‌ی مذکور را در میان مخالفان و موافقان نظام ایران چه در داخل و چه در خارج از ایران را همراه دارد. بعیدی‌نژاد از دیپلمات‌های ارشد سفارت ایران در لندن، سعید کمالی دهقان روزنامه‌نگار ایرانی در خارج از ایران و بسیاری دیگر اقدام این شبکه را محکوم می‌کنند. اما شبکه‌ی ایران اینترنشنال در بیانیه‌ای رسمی از اقدام خود دفاع می‌کند و مصاحبه‌ را درچهارچوب قواعدی رسانه‌ای می‌داند.

اما حقیقت ماجرا تنها یک کشمکش میان ایرانیان داخل و خارج به دلیل تضارب دیدگاه‌های سیاسی نیست. برای بررسی مورد گفته‌شده باید به تاریخچه‌ی تأمین و پشتیبانان مالی این شبکه پرداخت. شبکه‌ی اینترنشنال در هنگامه‌ی انتخابات ریاست جمهوری 1396 ایران با سرمایه‌گذاری و حمایت مالی یک شرکت چندملیتی با مدیریت و سهام‌داری اصلی یک بازرگان عربستانی تأسیس شد. هر چند روابط عمومی این شبکه در بیانیه‌های مختلف از تولد شبکه تا به اکنون، از استقلال شبکه می‌گویند اما «جونز روری» در مقاله و تحقیقی که برای «وال‌استریت‌ژورنال» دارد تأسیس شبکه‌ی ایران اینترنشنال را از قطعات اصلی پازلی می‌داند که با تکمیل آن عربستان سعودی می‌خواهد به یک فرمانروایی دست پیدا کند. در این مقاله پس از مصاحبه با کارمندان پیشین و کنونی شبکه مشخص می‌شود مدیران ارشد شبکه قصد داشتند تا با صرف هزینه‌های زیاد، همچون پرداخت حقوق دو برابر نسبت به شبکه‌های فارسی‌زبان رقیب همچون BBC فارسی و شبکه‌ی «من و تو» موفق به جذب کارکنان نام آشنا‌ی این شبکه‌ها شوند. در گزار‌ش‌های دیگر که به بررسی روند رسانه‌سازی عربستان و تأثیر آن بر خاورمیانه، تجارت و سیاست خارجی این کشور می‌پردازد مشخص شده که عربستان سعودی در خارج اقدام به اهرم‌سازی از رسانه‌ها می‌کند. هر چند واضح است رسانه‌ها همواره خود را از سیاست‌های خاص جدا بدانند اما در اکثر مواقع این ادعا فقط در حد سخن باقی می‌ماند‌.

شبکه‌ی BBC از قدیمی‌ترین رسانه‌های جهان است که ادعا می‌کند بودجه‌ی آن از مالیات مردم به دست می‌آید اما به گزارش گاردین، علاوه بر نام خاندان سلطنتی، نام چندین شرکت بزرگ در میان تأمین‌کنندگان مالی آن دیده می‌شود. شرکت‌های بزرگ دارویی صرفا به خاطر آن‌چه در علم رسانه تبلیغ غیرمستقیم نامیده می‌شود سالانه مبالغی به شبکه‌ی BBC کمک می‌کنند. خارج از بحث‌های بین‌المللی و تاثیرات رسانه‌ها در قالب شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی، دولت‌ها برای کاهش میزان اعتراض و نظارت بر رفتار شهروندان دست به تأسیس، اداره و حمایت از شبکه‌ها می‌زنند؛ از جمله شبکه‌ها و رسانه‌های داخلی که عموما کوشش در سانسور مخالفان دارند. رسانه صدا و سیمای جمهوری اسلامی در زمان‌های مختلف، به سوگیری در برابر مخالفان متهم می‌شود که با توجه به منبع درآمد آن عمل دور از انتظاری نیست. هر ساله میلیار‌د‌ها تومان به عنوان بودجه‌ی برنامه‌ریزی‌شده در اختیار این سازمان قرار می‌گیرد، اما پاسخگویی این سازمان تنها به نهاد‌های حاکمیتی است.

خارج از بحث‌های بین‌المللی و تاثیرات رسانه‌ها در قالب شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی، دولت‌ها برای کاهش میزان اعتراض و کنترل رفتار شهروندان دست به تأسیس، اداره و حمایت از شبکه‌ها می‌زنند، از جمله شبکه‌ها و رسانه‌های داخلی که عموما در سانسور مخالفان دارند.

بزرگترین تضاد میان این سازمان و یک رکن از نظام، به پیش از انتخابات ریاست جمهوری سال 1396 ایران باز می‌گردد؛ جایی که «حسن روحانی» نامزد انتخابات و رئیس جمهور وقت با لقب‌دادن ‌رسانه‌ی ملی به اصطلاح متداول رسانه‌ی میلی تلویحا به تضاد‌های میان خواسته‌های مردم از آن رسانه و خواسته‌‌های حاکمیت اشاره کرد. هر چند افرادی این اصطلاحات را صرفا کلام دشمن می‌دانند اما عموم مردم هم از شکاف‌های میان خواسته‌های خود و آن‌چه در رسانه‌ی ملی محقق می‌شوند باخبرند. جشن جام جم 1397 که به انتخاب بهترین‌های صداوسیما از نگاه مردم می‌پرداخت، از اختلاف قاطع برنامه‌ی ورزشی نود حکایت داشت اما صرفا یک اختلاف میان مجری و تهیه‌کننده‌ی این برنامه و مدیران بالادستی شبکه‌ی سوم سیما حکم به تعطیلی این برنامه دارد. یک ضرب‌المثل هندی می‌گوید: «آینده را کسی تعیین می‌کند که شکمت را سیر می‌کند.» صحت ضرب‌المثل جای بحث دارد، اما پیرامون رسانه‌ها عموما این سخن صادق است؛ خط مشی هر رسانه تا حد زیادی در جهت خواسته‌های پشتیبانان مالی آن است. سانسور، دروغ، تریبون و زمان‌دادن به مخالفان دشمنان از جمله‌ی عمده‌ترین فعالیت‌های رسانه‌های جمعی است. امروزه و با آمدن تلگرام و اینستاگرام و حتی رسانه‌های قدیمی‌تر همچون فیسبوک، دولت‌ها و شرکت‌ها و افراد زیادی در حال مبارزه برای کنترل افکار و آرا و القا‌ی آن چه خود می‌پسندد از طریق این شبکه‌ها هستند. اما رسانه‌ها بعضا در تضاد با آن‌چه سیاست‌گذاران رسانه از آن‌ها انتظار دارند، ظاهر می‌شوند. نمونه‌ای از این نوع برخورد تعویق یا تعطیل برنامه‌ی «برنده باش» شبکه‌ی سوم صداوسیما‌ی جمهوری اسلامی بود. هنگامی که خبر تناقض دین و سرمایه به دست آمده مطرح شد، در سخنرانی‌ای رهبری انقلاب مخالفت خود را بیان کرد و مدیر شبکه‌ی سوم از تعطیلی این برنامه که هم رضایت نسبی و هم تعداد نسبتا بالا‌ی بینندگان را دارا بود و هم باعث جذب سرمایه بود، خبر داد.

به صورت کلی رسانه‌های دیداری و شنیداری که تعداد بالایی بیننده و شنونده دارند برای چند هدف تلاش می‌کنند که هدف اصلی جذب منابع مالی است و دیگر اهداف بر پایه‌ی این هدف بنا می‌شود. شبکه‌هایی که سرمایه‌ی خود را از طریق بینندگان جذب می‌کنند عموما با انتشار راه‌های ارتباطی زیاد و متعدد از خشنودی بینندگان مطلع می‌شوند. رسانه‌هایی که صرفا در جهت ارضای تأمین کنندگان منبع مالی خود گام بر‌می‌دارند هم، عموما در جهت بازگرداندن سرمایه به آن و یا تحقق اهداف وی گام بر‌می‌دارند. اما نسلی دیگر از رسانه‌ها صرفا در صدد پیشبرد اهداف سیاست‌گذاران خود هستند که اینها در جهت سیاست‌های آشکار و پنهان این دسته حرکت می‌کنند.

برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.