شمارهٔ ۱۰۹ | نقد و بررسی روند برگزاری و نقاط بهبود درس «آشنایی با مهندسی شیمی و نفت» | فاطمه مارانی و سنا نجفی
ترم اول معمولاً تمام کلاسهایی که میرویم از تالار به ابنسینا و نهایتاً در ساختمان آموزش باشد؛ اما اولین جلسهای که باید به کلاس آشنایی با مهندسی شیمی برویم ناگزیر پایمان به دانشکدۀ خودمان باز میشود، همورودیهایمان را میبینیم و با چند نفر از استادان دانشکده در طول ترم آشنا میشویم؛ اما سؤالی که شاید برای ما و شما مشترک باشد این است که با شنیدن اسم آشنایی با مهندسی شیمی چه چیزی در ذهنمان میآید؟ از میان مطالب گفتهشده، چه چیزی در ذهنمان مانده؟ و مهمترین سؤال، کجای مسیر کارشناسی دستمان را گرفته؟
تاریخچه
درس «آشنایی با مهندسی شیمی و نفت» چند سالی است در چارت درسی جا خوش کرده است. ایدۀ این درس اولین بار، سال ۹۷ توسط دکتر «بزرگمهری» به کمیتۀ آموزشی دانشکده داده شد و جمعی از استادان دانشکده از دستاندرکاران اجرایی آن بودند. از همان ابتدا، این درس بهصورت صفرواحدی و P/F با ثبت کیفیت قبولی دانشجو در کارنامه در ترم اول ارائه میشده و بنابر این بوده که اهدافی چون آشنایی دانشجویان با دوران پس از فارغالتحصیلی، اخلاق مهندسی، مهارتهای خارج از چارت درسی برای اینکه انسان موفقی شوند و ایجاد فرصتی برای آشنایی دانشجویان نوورود با فضای دانشکده را پوشش دهد.
همچنین، در بدو ورود به چارت بهصورت تجمیعی برای همۀ ورودی و توسط جمعی از استادان ارائه میشد؛ بدین صورت که تعدادی از اساتید دانشکده، همکاران صنعتی یا کارآفرینان، در برگزاری مشارکت داشتند. دلیل این امر، تنوع زمینههای تخصصی استادان است؛ برای آشنایی دانشجویان با حوزههای مختلف، حضور چند مدرس ضروری است؛ زیرا یک استاد بهتنهایی نمیتواند این گستره را پوشش دهد.
آنچه تا اینجا خواندید، برگرفته از یادداشت «بیا با هم بیشتر آشنا بشیم» در شمارۀ ۶۹ نشریۀ دردانشکده است که پس از گفتوگو با استادان مربوطه و همزمان با ورود این درس به چارت آموزشی نوشته شده است.
چند سالی است که «آشنایی با مهندسی شیمی» معمولاً توسط پنج استاد و «آشنایی با مهندسی نفت» توسط دو استاد، همان استادان ورودی، ارائه میشود. این کلاس همچنان در ترم اول و بهصورت صفرواحدی ارائه میشود؛ با این تفاوت که هر استاد ورودی در هفته یک و نیم ساعت کلاس مجزای خود را برگزار میکند و دانشجویان تازهوارد بین این استادان تقسیم میشوند.
وجه اشتراک ارائۀ تمام استادان، معرفی رشتۀ مهندسی شیمی، چارت درسی، گرایشها و بازار کاری است که بسته به استاد، بهصورت پاورپوینت یا کلامی ارائه میشود. برخی استادان مانند دکتر «سعادتمند»، دکتر «مشایخان» و دکتر «حمزهلویان» مسائل مرتبط با خوابگاه را نیز بیان میکنند و از حالوهوای دانشجویان تازهوارد میپرسند. در طول ترم هر استاد از موضوعاتی صحبت میکند که کلاسش را متمایز میکند؛ دکتر حمزهلویان برای دانشجویان از اخلاق مهندسی، تفاوتهای نحوۀ درسخواندن و شیوۀ ارائۀ استاندارد میگوید، دکتر سعادتمند استانداردهای لازم برای نوشتن مقاله، پاورپوینت و ایمیل را بیان میکند، دکتر مشایخان به معرفی وبسایتهای دانشگاه به کمک همیاران میپردازد، دکتر «عینی» چند جلسه از مهمانان صنعتی دعوت میکند تا دانشجویان چند کلامی به پای تجربههایشان بنشینند و البته از خاطرهگوییهای دکتر «خراشه» غافل نشویم که خاطراتی بهیادماندنی برای بچهها به جا میگذارند.
کلاسهای «آشنایی با مهندسی نفت» با ساختاری مشابه برگزار میشود؛ در جلسات ابتدایی، معرفی دانشکده، اعضای هیئتعلمی و کلیات صنعت نفت و مباحث اقتصادی آن مطرح میشود. در کلاس دکتر «ماهانی»، برخلاف دکتر «مسیحی»، مهمانان صنعتی نیز حضور داشتند.
از فعالیتهای مثبتی که دو سالی است در طرح استاد ورودی و همیار قرار دارد، برنامۀ آشنایی نوورودان با آزمایشگاههای دانشکده است که در زمانی جدا از کلاس، همیاران، دانشجویان را همراهی میکنند تا با فضای آزمایشگاهها و فعالیتهای آنها آشنا شوند. پس از پایان درس، معمولاً استادان یا همیارها جلسهای برای راهنمایی دانشجویان در انتخاب واحد ترم دوم برگزار میکنند. برخی استادان، مانند کلاسهای دکتر حمزهلویان و دکتر سعادتمند، این کار را برای ترم سوم نیز انجام میدهند.
بهسبب صفرواحدیبودن این درس، استادان حضوروغیاب را با حساسیت بیشتری انجام میدهند و همین مورد یکی از معیارهای ارزیابی پایانی محسوب میشود. در تمام کلاسها، ارزیابی نهایی براساس ارائۀ گروهی دانشجویان در موضوعات مشخصشده توسط استادان انجام میشود.
در هر کلاس موضوعات متفاوتی برای ارائۀ دانشجویان انتخاب میشود. در کلاس دکتر حمزهلویان، ارائهها به موضوع گرایشهای مهندسی شیمی اختصاص دارد و هر گروه دربارۀ یکی از گرایشهایی که استاد تعیین میکند، صحبت میکنند. دانشجویان دکتر سعادتمند با انتخاب یک قاره و دانشگاهی از آن، چارت درسی مهندسی شیمی آن دانشگاه را بررسی و ارائه میدهند. در کلاس دکتر مشایخان دو پروژه تعریف میشود: نخست دربارۀ ارتباط مهندسی شیمی با سایر رشتهها و دوم، تحقیق پیرامون قوانین و ساختار آموزشی یک دانشگاه منتخب. دانشجویان دکتر خراشه دربارۀ یکی از شرکتها یا کارخانههای فعال در حوزۀ مهندسی شیمی ارائه میدهند و در کلاس دکتر عینی، ارائههایی با محوریت معرفی و تحلیل یکی از دروس تخصصی چارت دانشکده انجام میشود. در کلاسهای آشنایی با مهندسی نفت نیز دانشجویان موظف بودند ارائهای دربارۀ موضوعی دلخواه خود آماده کنند.
مرغ همسایه
در سایر دانشکدههای شریف نیز چنین درسی ارائه میشود. در دانشکدۀ مکانیک، بهصورت تجمیعی برای همۀ ورودیها و با حضور استادان و صنعتگران برگزار میشود؛ هر جلسه به موضوعی اختصاص دارد، فضای کلاس گفتوگومحور و صمیمانه بوده و در میانۀ جلسات با برنامههای مفرحی مانند موسیقی یا مسابقه همراه است.
در دانشکدۀ هوافضا نیز، این درس در ترم دوم دانشجویان، با محوریت کار عملی برگزار میشود؛ پس از معرفی گرایشها، دانشجویان بهصورت گروهی به طراحی و ساخت گلایدری با نرمافزار «سالیدورک» میپردازند و پس از برش قطعات با لیزر، سه کارگاه عملی (ساخت بال، بدنه، روکش بال و تست پرواز) برگزار میشود و همچنین ارائههایی با حضور متخصصان صنعت دارند.
در مهندسی برق، دانشجویان در ترم اول، دو ساعت نخست را بهصورت تجمیعی میگذرانند که در آن استادان یا صنعتگران صحبت میکنند و یک ساعت پایانی را بهصورت گروهی با استاد راهنمای خود در کلاس جداگانه ادامه میدهند. حضوروغیاب سختگیرانه است، کوئیز هفتگی میدهند، بازدید صنعتی دارند و ارائۀ گروهی دارند. همچنین، دانشجویان موظفاند کتاب مشخصشدهای را مطالعه کرده و از آن آزمون دهند.
البته هدف از بیان این سه نمونه، مقایسه یا «مرغ همسایه را غاز دیدن» نیست؛ بلکه مقصود این است که میتوان از تجربۀ سایر دانشکدهها الهام گرفت و متناسب با شرایط مهندسی شیمی، ساختاری کارآمدتر برای این درس طراحی کرد.
موضوع تعجببرانگیز دربارۀ این درس که در سال گذشته پررنگتر شده، تفکیک جنسیتی در تقسیمبندی کلاسهاست. پیشتر عدمتوازن در تقسیمبندی دیده میشد؛ اما حالت تفکیک به خود نمیگرفت. به نظر میرسد این موضوع با دلایلی چون هماهنگی برنامۀ درسی دانشجویان ورودی دختر و پسر، از سر باز میشود؛ درحالیکه تفکیک جنسیتی در دانشکدههای دیگر دیده نمیشود. ازآنجاکه اولین تعامل جدی دانشجویان ورودی دانشکدۀ ما در همین درس شکل میگیرد و نخستین تجربۀ کار گروهی آنان در قالب پروژهای مشترک است، این جداسازی فرصت همکاری، شناخت و سازگاری با همورودیهایشان و گذر از محیط دبیرستان به دانشگاه را از آنان میگیرد؛ درحالیکه درس آشنایی دقیقاً میتواند بستری برای تقویت همین تعاملات باشد.
در چند سال اخیر، برخلاف اهداف اولیۀ شکلگیری، این درس با محوریت یک استاد ارائه و یک یا دو جلسه مهمان صنعتی دعوت میشود؛ هرچند در ترم ۱-۱۴۰۳ مهمان صنعتیای برای دانشجویان م.شیمی دعوت نشد و تمام جلسات با استاد درس و همیارها گذشت. گویا آن اهداف مورد نظر، بهتدریج کمرنگ و تقریباً فراموش شدهاند. نکتۀ لازمبهذکر در درس آشنایی با مهندسی نفت نیز اجبار به خرید کتاب توسط یکی از استادان بهمنظور تحقیق بوده که مورد انتقاد دانشجویان بود.
همانطور که بالاتر اشاره شد یکی از نکات مثبت این کلاس برگزاری بازدید از آزمایشگاههای دانشکده است؛ بااینحال، تنوع بازدیدها میتواند بیشتر شود. بهطور مثال در سالهای آیندۀ کارشناسی ممکن است هرکدام از ما به فکر گرایش بایو بیفتیم و تا زمانی که دغدغهمان نشود، جایی به نام «مرکز بایو» را نخواهیم شناخت. همچنین بازدید از مکانهایی مانند «پارک علم و فناوری شریف» و حتی «مرکز کارآفرینی» که همگی در شریف و حوالیاش قرار دارند، میتواند بستر خوبی برای شناخت دانشجویان ورودی با محیط دانشگاه باشد، البته که هر دانشجو روزی ممکن است راهش به این مکانها برسد؛ ولی اینکه وجود چنین جاهایی را در ابتدای ورود در گوشهای از ذهنش آرشیو کند، کار را برای او، من و شما راحتتر میکند.
شاید با خود بگویید موضوعات مهمتری در این دانشکده هست که میشود به آنها پرداخت و این موضوع در خیل مشکلات کلاسهای درس و حل تمرین، سوزنی در انبار کاه است؛ اما مسئلهای که این یادداشت از آن هدف گرفته، صرفاً نحوۀ ارائۀ این درس نیست و همۀ این توضیحات بالا را به هم بافتیم تا به اینجا برسیم.
باوجودآنکه هدف اصلی درس آشنایی، آشناکردن دانشجویان با ساختار رشته، استادان و مسیرهای پیشرو است؛ اما بخش مهمی از نیازهای واقعی دانشجویان نادیده گرفته میشود. آنچه در مسیر دانشگاه بیش از هرچیز اهمیت دارد، یادگیری مهارتهای پایۀ دنیای آکادمیک است؛ مهارتهایی که سنگ بنای فعالیت علمی در سالهای بعدی تحصیل به شمار میآیند؛ اما متأسفانه در هیچ بخش از آموزش کارشناسی بهصورت منسجم آموزش داده نمیشوند.
دانشجو ممکن است پس از چند ترم هنوز هم در تقلا باشد که چطور باید جستوجو کند، ارجاع بدهد و یک ارائۀ استاندارد داشته باشد. به عبارت دیگر، بعضی از مهمترین ابزارها برای او ناشناخته باقی میماند؛ اما منظور از مهارتهای دنیای آکادمیک چهچیزهایی هستند؟ این مهارتها مجموعهای از تواناییهایی هستند که هر دانشجو برای حضور مؤثر در فضای علمی و دانشگاهی باید بیاموزد؛ مهارتهایی که از نگارش و بیان علمی گرفته تا تحلیل و ارائۀ نتایج را در بر میگیرند.
نخستین و بنیادیترین آنها، نگارش علمی و فنی است؛ یعنی توانایی نوشتن متنی دقیق، مستند و بیطرف، با ساختاری منطقی و استدلالمحور. موضوعاتی مثل اینکه یک متن علمی و فنی چه ویژگیهایی دارد، چه تفاوتی با نوشتار عمومی یا توصیفی پیدا میکند و ساختار استاندارد گزارش یا مقالات علمی به چه صورت هستند؟ در واقع، نگارش علمی و فنی به دانشجو میآموزد که چگونه اندیشۀ خود را قابلسنجش و انتقال کند.
ازسوی دیگر، ویراستاری و نشانهگذاری پایه نیز بخش جداییناپذیر از سواد آکادمیک است. متنی که بهدرستی ویرایش نشده، حتی اگر محتوای علمی خوبی داشته باشد، خوانایی و اعتبار خود را از دست میدهد. تسلط بر اصول پاراگرافبندی، پیوند منطقی جملات، استفادۀ درست از علائم نگارشی و ویرایش فنی، از مهارتهایی است که دانشجو در تمام دوران تحصیل به آن نیاز دارد؛ چه در نگارش گزارشهای آزمایشگاهی، چه در نوشتن گزارش پروژهها یا حتی مکاتبات رسمی با استادان.
مهارت مهم دیگر، ارجاعدهی علمی است. در نوشتار علمی، هر ادعا باید بر پایۀ منبع معتبر استوار باشد. به همین دلیل، آشنایی با روشهای ارجاعدهی ضروری است و خوب است حداقل نام سبکهای مختلف ارجاعدهی به گوش دانشجو آشنا باشد. همچنین استفاده از ابزارهای مدیریت منابع مانند «Mendeley» میتواند به دانشجویان معرفی شود تا از همان ترمهای اول سعی کنند جستهوگریخته کارکردن با این ابزارها را بیاموزند.
وجود کار گروهی و ارائه از نکات مثبت درس آشنایی است و چه بهتر که اصول ارائۀ استاندارد در تمامی کلاسهای آشنایی به دانشجویان گفته شود تا در ارائهشان آنها را به کار ببندند؛ از اصول تنظیم اسلایدها گرفته تا مهارتهای گفتاری، زمانبندی ارائه و تعامل با مخاطب. مهارتهای دیگری چون رزومهنویسی نیز میتواند مورد توجه قرار گیرد.
تمام این مهارتها در ظاهر سادهاند؛ اما نبود آنها در برنامۀ آموزشی موجب میشود دانشجویان در طول دورۀ تحصیل بارها با چالشهایی روبهرو شوند که میشد از همان ترمهای اول با آنها آشنایی پیدا کنند. موارد گفتهشده در این بخش در درس «درآمدی بر مهندسی مکانیک دانشگاه تهران» در قالب جزوهای مفصل با بیان تمامی قواعد و نکات به دانشجویان ارائه میشود؛ با این تفاوت که این درس در ترم دوم دانشجویان گنجانده شده است و در پایان، دانشجویان موظفاند آموختههای خود را در قالب پروژهای که انجام میدهند، پیادهسازی کنند. این رویکرد پروژهمحور باعث میشود مهارتها از سطح تئوری فراتر رفته و در ذهن دانشجو تثبیت شوند. ایدۀ اولیۀ شکلگیری این متن نیز از همینموضوع نشئت گرفته شد. ناگفته نماند که این مهارتها در بسیاری از دانشگاههای دنیا در قالب دروسی با عنوانهایی مانندAcademic» Writing» یا «Technical Communication» آموزش داده میشوند.
بیشک قابلچشمپوشی نیست که دانشجویان در ترم اول با چالشهای فراوانی روبهرو هستند و حجم زیادی از تجربیات تازه را پشتسر میگذارند. وجود درس آشنایی در ترم اول و تعامل دانشجویان با استادان، همیارها و همورودیهایشان میتواند روند حل این مشکلات را تسهیل کند و امید است مد نظر قراردادن نقدهای ذکرشده روند برگزاری این درس را بهبود دهد. در چنین شرایطی، افزودن مباحث گستردۀ نگارش علمی و مهارتهای آکادمیک به این درس شاید فشار مضاعفی ایجاد کند. بااینحال، نمیتوان از نبود این آموزشها در برنامۀ درسی گذشت. راهحل میتواند در تقسیم این آموزشها به دو گام باشد: در ترم اول، درس آشنایی همچنان به معرفی رشته، ساختار دانشکده و فضای کلی دانشگاه بپردازد و سپس در ترم دوم، در قالب درسی مستقل یا کارگاهی کوتاهمدت، مباحثی چون نگارش فنی، ویرایش، ارجاعدهی و ارائۀ علمی بهطور مکتوب آموزش داده شود و سپس دانشجویان این آموختهها را در قالب انجام پروژهای به کار بندند یا حداقل یکی از موارد گفتهشده در مباحث درس گنجانده شود.
