شمارهٔ ۱۰۹ | نگاهی به مسیر المپیاد مهندسی شیمی | پارسا عزتجاه
هر دانشجویی در مسیر تحصیلیاش روزی با لحظهای روبهرو میشود که میخواهد بداند تمام آموختههایش تا چه اندازه عمیق و کاربردیاند. برای من بشخصه، این لحظه زمانی بود که تصمیم به شرکت در المپیاد مهندسی شیمی گرفتم.
در سالهای اخیر این رقابت علمی به حاشیه رانده شده است و دانشجویان دیگر تمایلی به شرکت در آن ندارند. از دلایل این موضوع میتوان به تداخل آن با درسهای سنگین ترمهای پایانی، همگامنبودن اهداف آن با اپلای و همچنین وجود پروژۀ کارشناسی اشاره کرد. بااینوجود، مسیر المپیاد و موفقیت در آن میتواند نقطۀ عطفی در زندگی تحصیلی دانشجویان باشد و باعث عمیقترشدن دیدگاه مهندسی شود.
این رقابت معمولاً در دو مرحله برگزار میشود. مرحلۀ اول این آزمون معمولاً در اواخر فروردین و مرحلۀ دوم نیز برحسب شرایط در اواخر تیر برگزار میشود. دو راه برای رسیدن به مرحلۀ نهایی وجود دارد. راه اول بهصورت متمرکز است و دانشجویان علاقهمند باید هنگام ثبتنام آزمون کارشناسیارشد، گزینۀ المپیاد را نیز انتخاب نمایند. درصورت اخذ رتبۀ خوب و درصدهای قابلقبول متقاضی بهصورت خودکار در مرحلۀ نهایی شرکت داده میشود.
راه دوم که غیرمتمرکز اطلاق میشود؛ به این صورت است که هر دانشگاه در مناطق دهگانۀ کشوری، برحسب معدل و رتبۀ دانشجویان در دانشکده، تا پنج دانشجو را انتخاب میکند تا بهعنوان نمایندگان دانشگاه در المپیاد با دیگر داوطلبان به رقابت بپردازند. در این مسیر دانشجویان ابتدا باید در مرحلۀ اول که بهصورت تشریحی است شرکت نمایند و درصورت اخذ حدنصاب قبولی، وارد مرحلۀ نهایی شوند.
مزایای این رقابت آنچنان قابلتوجه نیست؛ بااینحال مهمترین آنها این است که درصورت اخذ رتبۀ یک تا پانزده، برطبق آییننامۀ «استعدادهای درخشان» و برحسب شرایط، متقاضی میتواند در هر دانشگاه و گرایشی که میخواهد تحصیلات خود را ادامه بدهد و عضو بنیاد ملی نخبگان شود. این مورد بهویژه برای دانشجویان سال سوم که میخواهند همزمان کردیت کرده و توصیهنامه بگیرند بسیار مفید است. درصورت دریافت مدال و رتبههای برتر، شانس دریافت توصیهنامه ازطرف استادان افزایش مییابد و این دستاورد میتواند بهعنوان یکی از افتخارات دانشجویان در رزومه و محتوای توصیهنامه ذکر شود.
همچنین ذکر شده است که دانشجویان آقا، درصورت افتخارآفرینی، میتوانند سربازی خود را بهصورت امریه در پروژۀ ارشد خود بگذرانند و درصورت خروج تحصیلی، وثیقۀ خروج که درحالحاضر حدود هشتادمیلیون تومان است، بخشیده شود که به نظر میآید بهرهمندی از این موارد به این سادگی نباشد و نیازمند رایزنی بسیار با «سازمان نظاموظیفه» باشد. از منظر بعد مالی نیز هرساله دانشگاه و سازمان سنجش مبلغی را، بسته به رتبۀ کسبشده، بههمراه لوح افتخار به دانشجویان اعطا میکنند.
این رقابت دارای پنج مادۀ امتحانی است که در روز آزمون بهترتیب زیر و هرکدام به مدت نود دقیقه برگزار میشود و بین هر درس حدود پانزده دقیقه استراحت داده میشود.
اولین درس «ترمودینامیک» است که معمولاً شامل چهار یا پنج سؤال است. این درس شامل کلیۀ مباحث ترمودینامیک 1 و 2 است و معمولاً تدریسهای ارائهشده در دانشکده کاملاً تمامی موارد را پوشش میدهد. بهترین منابع برای این بخش کتاب «وننس»، جزوۀ «دکتر خراشه» برای «ترمودینامیک1» و جزوۀ «دکتر تقیخانی» برای «ترمودینامیک2» است. در این درس چالشیترین بخش ماجرا حفظ فرمولهای بیشاخودم آن است. برای مثال قانون اول ترمودینامیک، «روابط گیبس»، خواص باقیمانده و روابط محلولها از فرمولهایی هستند که تقریباً هر سال بهصورت مستقیم از آنها سؤال میآید.
مادۀ دوم امتحانی، درس «موازنۀ مواد و انرژی» است که آنقدرها نیاز به خواندن آن نیست و تنها مرور مجدد مفاهیم اولیه مثل «منحنیهای رطوبتسنجی» برای آن کفایت میکند و توصیه میشود زمان خود را بیشتر صرف درسهای چالشیتر بکنید.
درس سوم که برای خیلی از داوطلبان سختترین درس این آزمون است، انتقال جرم است. برای این درس توصیه میشود جزوۀ «دکتر مولایی» بهویژه بخش اول آن و صفحات ابتدایی بخش دوم آن بهدقت مطالعه شود و سؤالات سطح d مرتبط با آن در کتاب «دوتا (Dutta)» حل شود. لازم به ذکر است، بهخصوص در مرحلۀ اول، سؤالاتی مفهومی و توضیحی از روند طراحی برج و موارد مربوط به آن میآید؛ پس لازم است که بر تعاریف ارائهشده در این بخش کاملاً مسلط باشید. بعد از این بخش معمولاً استراحتی در حدود یک ساعت برای ناهار داده میشود و بعد از آن آزمون درس انتقال حرارت برگزار میشود.
آزمون درس «انتقال حرارت» بیشتر متمرکز بر مفاهیم بخش «انتقال حرارت کاربردی» است و هر سال از بخش مبدلها، هم در مرحلۀ اول و هم در مرحلۀ دوم، سؤال میآید و بهنوعی مهمترین فصل این مادۀ امتحانی است. برای خواندن این درس توصیه میشود کاملاً اسلایدهای «دکتر شجاعی» و جزوۀ «دکتر حمزهلویان» یا «دکتر عبد خدایی» برای درس «انتقال حرارت 1 و 2» بهترتیب بررسی شود. علاوهبر آن لازم است که کتاب انتقال حرارت نوشتۀ «اینکروپرا (Incropera)» بهشکلی عمیق خوانده شود و سؤالات ستارهدار آن که جنبۀ صنعتی دارند حل شود. لازم به ذکر است که بخشهای «مخازن همزده» و «کورهها» که در درس انتقال حرارت کاربردی ارائه شده است، در آزمون مطرح نمیشوند.
درس آخر که مورد ارزیابی قرار میگیرد، «مکانیک سیالات» است که جزو چالشیترین بخشهای آزمون است. در این درس باید بهخوبی بر «معادلات پیوستگی» و «نویر استوکس (Navier-Stokes)» مسلط باشید و نسبت به مفاهیم و ترمهای موجود در آن درک عمیقی داشته باشید. علاوهبر آن، فصل سوم «مکانیک سیالات1» همیشه محبوبترین بخش برای طراح سؤال بوده است و خواندن آن تنها از روی جزوات «دکتر فتوت» یا «دکتر سعادتمند» کفایت میکند. فصل دوم مکانیک سیالات1 شامل «هیدرواستاتیک سیالات» است؛ اما در دانشکده آنقدرها به آن توجه نمیشود و لازم است از کتابهای مرجع مانند «استریتر (Streeter)» و «وایت (White)» یا حتی ویدئوهای یوتیوب استفاده نمود تا در مباحث آن عمیق شد.
برای «مکانیک سیالات2» تا زمان نگارش این مطلب از بخش نازلها سؤال نیامده است؛ اما توصیه میشود بر فرمولها و مفاهیم ارائهشده برای آن عمیق شوید. در مکانیک سیالات2 بیشتر تمرکز بر روی «نیروی درگ» و «افت فشار» در بسترهای متخلخل و سیال است و تقریباً هر سال از آن در مرحلۀ دوم سؤال میآید. منبعی که میتوانید برای مطالعه از آن استفاده کنید جزوۀ «دکتر فتوت» است که بهخوبی تمامی موارد ذکر شده را پوشش داده است. در انتهای این بخش توصیۀ اکید میشود که در فاصله یک هفته به آزمون، نمونه سؤالات بهجامانده از دورههای قبلی بهصورت دقیق حل و بررسی شوند؛ چراکه گاهی سؤالاتی کاملاً مشابه طرح میشود.
در انتها، شرکت در المپیاد مهندسی شیمی نهتنها فرصتی برای سنجش عمق و کاربردیبودن دانش شماست، بلکه تجربهای ارزشمند برای تقویت مهارتهای حل مسئله، مدیریت زمان و برنامهریزی علمی به شمار میآید. حتی اگر هدف اصلی شما کسب مدال یا توصیهنامه نباشد، مسیر آمادهسازی برای این رقابت، باعث میشود که دیدگاه شما نسبت به مهندسی شیمی عمیقتر و جامعتر شود و درک شما از مباحث درسی به سطح عملی و کاربردی برسد؛ بنابراین اگرچه رقابت سنگین و نیازمند تلاش قابلتوجه است؛ اما مزایای بلندمدت آن ازنظر علمی، حرفهای و رزومهای برای دانشجویان علاقهمند، غیرقابل چشمپوشی است.
