شمارهٔ ۱۱۲ | بررسی تاریخچهٔ پیدایش صنعت پتروشیمی | فاطمه مارانی
درحالحاضر یکی از مهمترین صنایع کشور صنعت پتروشیمی است. این صنعت بهخصوص برای مهندسان شیمی و نفت حائز اهمیت است. آسیبهای وارده و اخبار جنگ در چند وقت اخیر سبب توجه بیشتر به کارکرد صنعت پتروشیمی و نواقصی است که ممکن است در آینده برای آن پیش بیاید.
در این مجموعهیادداشتها، قصد داریم با نگاهی گذرا به تاریخچه، فرایندهای عملیاتی و ظرفیتهای موجود، بستری برای تحلیل دقیقتر این صنعت فراهم کنیم. آشنایی بهتر با سازوکار پتروشیمیها به شناخت ظرفیتها و راههای بهبود و توسعۀ این صنعت کمک شایانی میکند.
تفاوت پتروشیمی و پالایشگاه
درحالحاضر نفت و گاز اصلیترین حاملهای انرژی دنیا هستند. ایران ازنظر مجموع داراییهای نفت و گاز رتبۀ اول جهان است. مسیری که نفت و گاز طی میکنند تا در زندگی قابل مصرف باشد، از پالایشگاه و پتروشیمی میگذرد. پالایشگاهها بهعنوان ویترین صنایع نفت و گاز کشور بهحساب میآیند. خوراک اصلی پالایشگاه نفت، نفت خام است و فرایندهایی همچون تقطیر، تصفیه و جداسازی بر نفت خام انجام شده تا محصولاتی با ارزش افزودۀ بالاتر تولید کنند. محصول نهایی پالایشگاهِ نفت خام سوختهایی مانند بنزین، نفت سفید، سوخت جت، گازوئیل و… و در پالایشگاههای گازی، گاز سبک است. در پتروشیمی از هیدروکربنهای موجود در نفت خام و گاز طبیعی بهعنوان خوراک استفاده شده و از فرایندهای شیمیایی پیچیده مانند پلیمریزاسیون، کلریناسیون و دهیدراسین برای تولید محصولات باارزشتر استفاده میکند. محصولات تولیدشده در پتروشیمی از تنوع بالایی برخوردار هستند. بهعنوان مثال میتوان به مواد شیمیایی، مواد پلیمری، آروماتیکها و کودهای شیمیایی اشاره کرد.
تاریخچۀ پتروشیمی در ایران
آغاز فعالیت حرفهای ایران در صنعت پتروشیمی را بهطور رسمی میتوان از سال ۱۳۳۷ دانست. سالها گازهای همراه نفت در جنوب کشور بیهدف میسوختند و برنامۀ مشخصی برای بهرهبرداری از گازهای استخراجشده وجود نداشت. در این فضا، «ابوالحسن ابتهاج»، رئیس وقت سازمان برنامه، از نخستین افرادی بود که با نگاهی فراتر از فروش نفت، استفاده از گاز برای تولید صنعتی در داخل کشور را مطرح کرد. ابتهاج با بیان اینکه گازها بهجای سوزاندن و تزریق مجدد در میادین، کاربردهای ارزشمندی در صنایع داخلی میتواند داشته باشد، اولین تلنگر برای صنعت پتروشیمی را ایجاد کرد. به پیشنهاد او گازهای میادین جنوبی جهت خوراک کارخانههای کود شیمیایی میتوانست مصرف شود. برای این طرح یک شرکت بلژیکی بهعنوان شریک تجاری ایران در مناقصه انتخاب شد و با حمایت مستقیم محمدرضا شاه، زمینی در کنار روخانۀ کارون برای این کارخانه در نظر گرفته شد.
در همان روزهایی که ابتهاج مصرانه پیگیر اجرای طرح کارخانۀ کود شیمیایی در اهواز بود، «جعفر شریفامامی»، وزیر وقت صنایع و معادن، بدون اطلاع یا هماهنگی یک پروژه برای احداث کارخانۀ مشابه در شیراز را دنبال میکرد. ابتهاج بهعلت هزینههای سنگین انتقال گاز و اختلاف قیمت تمامشده با این طرح مخالف بود. اختلاف میان آن دو بر سر محل اجرای نخستین پروژۀ پتروشیمی بهقدری بالا گرفت که ابتهاج در اعتراض، از ریاست سازمان برنامه استعفا داد. دولت وقت هم با جدیت مسیر اجرای پروژۀ شیراز را دنبال کرد و در اواخر سال ۱۳۳۷ کارخانهای با نام «بنگاه کود شیمیایی ایران» تأسیس شد.
با ثبات اقتصادی اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و حمایت دولت، شریفامامی مذاکراتی را با شرکتهای خارجی آغاز کرد. در نتیجه، سال ۱۳۳۷ قرارداد ساخت یک کارخانه برای تولید کودهای شیمیایی در مرودشت با همکاری سه شرکت اروپایی به امضا رسید. هدف اصلی این کارخانه، تولید اوره و آمونیاک از گاز طبیعی بود. تجربۀ اجرای این پروژه موجب شد که دولت به الزام ایجاد نهادی برای هدایت صنعت پتروشیمی پی ببرد؛ در نهایت سال ۱۳۴۳، «شرکت ملی صنایع پتروشیمی» (NPC) تأسیس شد و سکان هدایت صنعت پتروشیمی کشور را در دست گرفت. با توسعه و تجمیع واحدهای شیمیایی در مرودشت، اولین مجتمع پتروشیمی ایران در سال ۱۳۴۴ تحتعنوان پتروشیمی «شیراز» در استان فارس شکل گرفت.
پس از اولین گام توسعۀ این صنعت در کشور، برای احداث واحدهای پتروشیمی جدید، خوزستان با توجه به قرارگرفتن پالایشگاه «آبادان» در این منطقه و همچنین استحصال گازهای همراه از چاههای نفتی، بهعنوان یک منطقۀ مناسب انتخاب شد. احداث و بهرهبرداری از پتروشیمی «آبادان» در مجاورت پالایشگاه آبادان و پتروشیمیهای «رازی»، «بندر امام»، «فارابی» و طرحهای توسعۀ پتروشیمی شیراز در اواخر دهۀ ۴۰ و اوایل دهۀ ۵۰ درراستای بهرهبرداری از منابع بهدستآمده از بخشهای بالادستی صورت گرفت.
با وقوع انقلاب و جنگ تحمیلی، روند توسعۀ صنعت پتروشیمی نزدیک به دو دهه متوقف شد. در دهۀ اول بهعلت مسائل ناشی از بازتاب انقلاب اسلامی و اینکه بیشتر واحدهای صنعت پتروشیمی در دورۀ دفاع مقدس، در مناطق جنگی و در معرض حملات دشمن قرار داشت، تولید به حداقل رسید و عملیات تکمیل احداث پتروشیمی بندر امام نیز متوقف شد. دهۀ دوم، پنج سال اول جهت بازسازی، راهاندازی مجدد و اجرای طرحهای توسعه بود. در پنج سال دوم نیز اجرای طرحهای توسعهای و افزایش تولید شدت گرفت. در سالهای بعد و تاکنون پتروشیمی بهسمت استقرار در کلاس جهانی قدم برداشته است.
تا پایان سال ۱۴۰۳، ۷۶ مجتمع پتروشیمی در کشور در حال تولید محصول به ظرفیت اسمی 6/96میلیون تن در سال بودهاند. ۲۱ مجتمع در منطقۀ ویژۀ اقتصادی ماهشهر، ۲۷ مجتمع در عسلویه و ۲۸ مجتمع نیز در سایر مناطق کشور هستند. همچنین، ۶۶ طرح برنامهٔ توسعهٔ صنعت پتروشیمی کشور تا سال ۱۴۰۷ به جهت افزایش 2/35میلیون تن ظرفیت اسمی و به ارزش سرمایهگذاری حدود ۲۶/۱میلیارد دلار برنامهریزی شدهاند.
مناطق سهگانۀ پتروشیمی ایران
منطقـۀ ویـژۀ اقتصـادی پتروشـیمی ماهشهر در محـدودهای بـه وسـعت 2600هکتـار در سـاحل خلیجفـارس، واقـع در شهرسـتان ماهشـهر، بخـش بنـدر امـام خمینـی قرار دارد. ایـن منطقـه بـا توجـه بـه موقعیـت طبیعـی و جغرافیایـی بـهمنظـور توسـعۀ صنایـع پتروشیمی و پاییـندسـتی آن ایجـاد شـده اسـت. ازنظـر موقعیـت جغرافیایـی، ایـن منطقـه ازطریـق بندر امام خمینی به آبهـای آزاد بینالمللی و ازطریـق راهآهـن سراسـری بـه ترکیـه، اروپـا و آسـیای مرکـزی دسترسـی دارد. ایـن منطقـه بـهعنـوان بخشـی از اسـتان خوزسـتان و همجـوار بـا مجتمعهـای عظیـم پتروشـیمی بندرامـام، رازی و فارابـی، هماننـد یـک گلـوگاه اسـتراتژیک در مناطـق نفـت و گاز ایـران عمـل کـرده تـا دسـتیابی بـه منابـع نفـت و گاز و خـوراک واحدهـای صنعتـی را تسـهیل کنـد. درحالحاضر حدود ۴۰ درصد ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی کشور در این منطقه وجود دارد. شـرکتهای پتروشـیمی بندرامـام، رازی، فارابـی، «فجر»، «کارون» و «اروند» در ایـن منطقـه قرار گرفتنـد.
منطقـۀ ویژۀ اقتصـادی «انرژی پـارس» شـامل سـه منطقـۀ پـارس یـک (پـارس جنوبـی) بـا 14هـزار هکتـار، منطقـۀ پـارس دو (پـارس کنگان) با 16هزار هکتار و منطقۀ پارس سـه (پارس شـمالی) با 16هزار هکتـار است. در مجموع با 46هزار هکتـار وسـعت بـهمنظـور پشـتیبانی از طـرح توسـعۀ بزرگتریـن میـدان گازی جهان، میـدان گازی مشـترک «پـارس جنوبـی»، در سـال 1377 تأسـیس شـده اسـت؛ میدان گازی پارس جنوبی، یکی از بزرگترین منابع گازی جهان است که بر روی خط مرزی مشترک ایران و قطر در خلیج فارس قرار دارد. وسـعت این میدان گازی بیش از 9700کیلومتر مربع اسـت که 3700کیلومتر مربع آن در آبهای ایران و 6000 کیلومتر مربع در آبهای کشور قطر قرار گرفته است. این میدان با حجم ذخایر 2/14 تریلیون متر مکعب گاز، هشت درصد از کل ذخایر گاز دنیا و همچنین ۴۸ درصد ذخایر گازی کشور را در خود جای داده است. مجتمع پتروشیمی «مبین»، «زاگرس» و «جم» در این منطقه قرار دارند. از پتروشیمیهای سایر مناطق میتوان به پتروشیمی «اصفهان»، شیراز، «شازند اراک»، «تبریز» و «ایلام» اشاره کرد. در ادامهٔ این شماره به بررسی گستردهتر صنعت پتروشیمی و جزئیات آن میپردازیم.
منابع: کتاب پتروشیمی سال ۱۴۰۳، یادداشتهای مرکز مطالعات زنجیرهٔ ارزش نفت و گاز مهام
