یادداشتی دربارهی فروپاشی معنای کار در سازمانهای ایرانی
نویسنده: یاشار دارالشفاء - از همکاران تیم دستان
چیزی در حال تغییر است؛ اما نه در نمودارهای مالی، نه فقط در بازار، و نه صرفاً در سطح سیاستگذاری. چیزی در خودِ «کار» در حال تغییر است. اگر چند سال پیش از یک نیروی کار میپرسیدید چرا کار میکند، پاسخ - حتی اگر کلیشهای - در نهایت به نوعی «معنا» برمیگشت: یاد گرفتن، پیشرفت، ساختن، بهتر شدن، یا حتی صرفاً «جایی بودن» در جهان.
امروز اما پاسخها تغییر کردهاند. کار، برای بخش بزرگی از نیروهای انسانی، دیگر محل رشد نیست؛ به یک مکان موقت برای دوام آوردن تبدیل شده است. نه از سر انتخاب، بلکه از سر اجبار.
فشارهای اقتصادی، تورم مزمن، و بیثباتی مداوم، کار را از یک فعالیت معناساز به یک کنش حداقلی برای بقا فروکاستهاند. افراد دیگر به کار بهعنوان فضایی برای شکل دادن به خود نگاه نمیکنند؛ بلکه آن را بهعنوان حداقل امکانی میبینند برای «نیفتادن». این تغییر کوچک به نظر نمیرسد - اما نیست. این یک جابهجایی بنیادین است.
وقتی کار از ساختن به بقا فروکاسته میشود، رابطهی فرد با کار تغییر میکند: تمرکز جای خود را به اضطراب میدهد، تعهد جای خود را به احتیاط، و مشارکت جای خود را به محاسبهی دائمی. کار دیگر جایی نیست که در آن «خود» شکل بگیرد؛ بلکه جایی است که «خود» باید در آن حفظ شود - به هر قیمت.
در این وضعیت، آنچه بهطور فزایندهای بر زندگیها سایه انداخته، نوعی بیثباتی ساختاری است. وضعیتی که در آن هیچچیز قطعی نیست: نه شغل، نه درآمد، نه مسیر حرفهای.
افراد دائماً در حال آمادهباشاند: آماده برای از دست دادن، آماده برای جابهجایی، آماده برای پذیرفتن هر پیشنهاد جدیدی که شاید فقط اندکی باثباتتر باشد. در چنین شرایطی، تمرکز بر کار تقریباً ناممکن میشود. چرا که ذهن، بهطور دائمی درگیر یک سؤال ساده اما فرساینده است: «اگر اینجا نباشم، چه میشود؟» این پرسش، آرامآرام کار را از درون میخورد.
یکی از نشانههای کمتر دیدهشدهی این وضعیت، تکهتکه شدن کار است. کار دیگر یک تجربهی پیوسته و معنادار نیست؛ به مجموعهای از وظایف پراکنده و بدون افق روشن، تبدیل شده است. افراد وظایف را انجام میدهند، اما در آنها «حضور» ندارند. پروژهها پیش میروند، اما حس پیشرفت شکل نمیگیرد. جلسات برگزار میشوند، اما تصمیمها به زندگی واقعی افراد وصل نمیشوند.
در ظاهر، کار در جریان است. اما در عمق، چیزی از هم گسسته است.
این تکهتکهشدن فقط در سطح وظایف نیست؛ در سطح تجربهی ذهنی کار هم رخ میدهد. فرد دیگر نمیتواند میان آنچه انجام میدهد و آنچه میفهمد، پیوند برقرار کند. کار به مجموعهای از «واکنشها» بدل میشود، نه «کنشها».
در چنین وضعیتی، حتی افراد توانمند نیز احساس ناکارآمدی میکنند. نه به این دلیل که نمیتوانند کار کنند، بلکه چون نمیتوانند بفهمند کارشان در کجای یک کلیت قرار میگیرد. این همان نقطهای است که کار از معنا تهی میشود، بیآنکه الزاماً متوقف شده باشد.
شاید تکاندهندهترین نشانهی این وضعیت، همان لحظهای باشد که یک نیروی کار، برای حفظ موقعیتش، داوطلبانه از افزایش دستمزد صرفنظر میکند. این فقط یک رفتار اقتصادی نیست. این یک علامت است. علامت اینکه کار دیگر رابطهای مبتنی بر رشد یا حتی چانهزنی نیست؛ بلکه به رابطهای مبتنی بر ترس تبدیل شده است. وقتی کارگر برای ماندن، از حق خودش عقب مینشیند،
مسئله فقط سطح دستمزد نیست، مسئله «فروپاشی افق» است.
این جمله، در ظاهر نشانهی انعطاف یا همراهی است، اما در عمق، بیان نوعی فرسودگی است که دیگر حتی امکان مطالبه را هم از بین برده است. وقتی فرد از خواستهی خود عقب مینشیند، نه از سر رضایت، بلکه از سر ناامنی، رابطهی کار از یک رابطهی مبتنی بر مذاکره، به رابطهای مبتنی بر حفظ حداقلها سقوط میکند.
در این وضعیت، سازمان ممکن است تصور کند «تنش» کاهش یافته، اما در واقع، آنچه از بین رفته، صدای واقعی نیروی کار است؛ و این سکوت، در بلندمدت پرهزینهتر از هر مطالبهای خواهد بود.
بسیاری از شرکتها، این وضعیت را صرفاً بهعنوان «شرایط سخت اقتصادی» میبینند. و اگر بتوانند تعدیل نیرو نکنند یا پروژهها را جلو ببرند، تصور میکنند بحران را مدیریت کردهاند. اما مسئله عمیقتر است. وقتی معنای کار فرومیریزد، آنچه از بین میرود فقط انگیزه نیست؛ بلکه خودِ امکان کارِ معنادار است.
در چنین شرایطی، حتی اگر حقوقها پرداخت شود، نیروها باقی بمانند، و ساختارها دستنخورده بمانند، باز هم سازمان با نوعی فرسایش نامرئی مواجه است: کاهش تمرکز واقعی، از بین رفتن حس تعلق، تضعیف همکاری، و در نهایت، افت کیفیت تصمیمگیری.
این همان بحرانی است که در گزارشها دیده نمیشود، اما در تجربهی روزمرهی سازمان حضور دارد.
در بنیاد خود، کار چیزی بیش از انجام وظیفه است. کار، زمانی معنا دارد که فرد بتواند در آن، چیزی بسازد— نه فقط در جهان، بلکه در خود. وقتی این امکان از بین میرود، کار به یک فعالیت تهی تبدیل میشود: تکرار بدون رشد، حرکت بدون جهت، و تلاش بدون معنا و هیچ سازمانی نمیتواند در بلندمدت بر چنین کاری تکیه کند.
این «ساختن» لزوماً به معنای دستاوردهای بزرگ نیست. حتی کوچکترین پیشرفتها —حل یک مسئله، بهبود یک فرآیند، یا یادگیری یک مهارت— میتوانند به کار معنا بدهند. اما وقتی فرد احساس کند که هیچچیز در حال ساختهشدن نیست، نه در جهان بیرون و نه در درون خودش، کار به تجربهای ایستا تبدیل میشود. و در تجربهی ایستا، انرژی بهجای اینکه تولید شود، مصرف میشود. تا جایی که فرد دیگر نه برای بهتر شدن، بلکه فقط برای ادامه دادن تلاش میکند.
مسئله این نیست که شرایط سخت است. همه این را میدانند. مسئله این است که آیا سازمانها متوجه شدهاند که با بحران در «معنای کار» مواجهاند، نه فقط بحران در «شرایط کار»؟ اگر این تمایز دیده نشود، تمام مداخلات به سطح باقی میمانند: افزایش جزئی حقوق، مزایای کوتاهمدت، یا فشار بیشتر برای بهرهوری.
اما اگر دیده شود، آنگاه پرسشهای متفاوتی مطرح میشود: چگونه میتوان در شرایط بیثبات، حداقلی از افق را بازسازی کرد؟
چگونه میتوان کار را —حتی در محدودترین شکل— دوباره به تجربهای معنادار نزدیک کرد؟ و چگونه میتوان از فروپاشی درونی تیمها جلوگیری کرد، پیش از آنکه در ظاهر آشکار شود؟
ما در لحظهای قرار داریم که کار، در لبهی فروپاشی ایستاده است— نه به این معنا که انجام نمیشود، بلکه به این معنا که دیگر آن چیزی نیست که باید باشد. و شاید مهمترین چالش سازمانها در این دوره، نه مدیریت هزینهها، نه حفظ نیروها، و نه حتی بقا، بلکه بازگرداندن حداقلی از معنا به چیزی است که بدون آن، هیچکدام از اینها دوام نخواهد داشت.
