در دنیای حرفهای دامپروری، دانستن تفاوتهای دقیق بین گونههای مختلف دام، برای موفقیت اقتصادی و بهداشتی واحد دامداری امری حیاتی است. دو گونه پرکاربرد یعنی گوسفند و بز، اگرچه در نگاه اول شباهتهایی دارند، اما از منظر فیزیولوژیک، رفتاری، تغذیهای، اقلیمی و مدیریتی تفاوتهای جدی و گاه تعیینکنندهای دارند.
در این راهنمای جامع، تلاش کردهایم با تکیه بر تجربیات دامداران ایرانی، آمار و اطلاعات علمی بهروز، تحلیلهای حرفهای و منابع معتبر جهانی، مهمترین تفاوتها و شباهتهای بین گوسفند و بز را بررسی کنیم؛ بهطوری که انتخاب دام مناسب برای پرورش در شرایط خاص اقلیمی و مدیریتی کشور ایران برای شما سادهتر و هوشمندانهتر شود.
یکی از واضحترین روشهای تشخیص بین بز و گوسفند، بررسی تفاوتهای فیزیکی آنهاست:
اندازه و وزن: گوسفندان نژاد گوشتی مانند افشاری، شال، و مهربان میتوانند تا ۱۳۵ کیلوگرم وزن داشته باشند، در حالیکه وزن بزهای سنگین همچون بوئر به ندرت از ۹۰ کیلوگرم تجاوز میکند.
شاخ: گوسفندها معمولاً شاخدار نیستند یا شاخ گرد و کوتاه دارند. در مقابل، بیشتر نرهای بز شاخهایی مارپیچ، کشیده و خطرناک دارند.
پوشش بدن: گوسفندها پشمی هستند و باید سالی یک تا دو بار پشمچینی شوند. بزها معمولاً مو دارند، به جز نژادهایی مثل آنگورا یا کشمیر که موهای آنها نیز ارزش تجاری بالایی دارد.
ریش و دم: بزها معمولاً ریش دارند، ولی گوسفندان نه. دم گوسفند به سمت پایین و دم بز معمولاً رو به بالا قرار دارد.
شناخت رفتار حیوانات برای کنترل بهتر گله و کاهش تلفات اهمیت زیادی دارد:
چرا کردن: گوسفندها چرندهاند (Grazers) و ترجیح میدهند علف و گیاهان زمینی را بخورند. در مقابل، بزها Browsers هستند و به سراغ برگ درخت، شاخهها، بوتهها و حتی پوست درخت میروند.
رفتار اجتماعی: گوسفندان بیشتر از بزها رفتار گلهای دارند. اگر یکی حرکت کند، بقیه نیز دنبال میکنند. بزها کنجکاو و مستقلاند، ممکن است از گله جدا شوند تا محیط را بررسی کنند.
طبق گزارش «Small Ruminant Production and the Small Ruminant Genetic Resource in the Near East» منتشر شده توسط FAO در سال ۲۰۱۹، رفتار مستقل و جستجوگر بزها آنها را برای مراتع دشوار و مناطق کوهستانی مناسبتر میسازد.
انتخاب دام براساس اقلیم منطقه، تصمیمی هوشمندانه و سودآور است:
گوسفند برای آبوهوای سردتر و معتدل مناسبتر است و در نواحی کوهستانی ایران مانند آذربایجان، کردستان، همدان و خراسان شمالی بازده بالایی دارد.
بز در اقلیم گرم و خشک (مانند کرمان، سیستان، بوشهر، هرمزگان) بهتر عمل میکند و نیاز کمتری به پناهگاه دارد.
در گزارش FAO (2023)، ذکر شده که در مناطق با میانگین دمای سالانه بالاتر از ۲۵ درجه، نرخ رشد بزهای بومی ایران ۱۵٪ بیشتر از گوسفندان ثبت شده است.
گوسفند نسبت به انگلهای داخلی مانند فاسیولا مقاومتر است ولی به بیماریهای واگیردار مانند تب برفکی و لنگش حساستر است.
بز در محیطهای مرطوب و با تهویه ضعیف مستعد بروز بیماریهای پوستی، عفونتهای سمی، زخم و ورم پستان است.
طبق مقاله منتشر شده در Veterinary Research Communications (2021)، گوسفندان با رژیم غذایی مناسب و مدیریت بهداشتی مطلوب، تا ۴۰٪ نسبت به بزها مقاومت بالاتری در برابر نماتودهای دستگاه گوارش نشان دادهاند.
هم بز و هم گوسفند علوفه را بهعنوان غذای پایه مصرف میکنند اما:
بزها علاقه بیشتری به خوراکهای خشک و فیبردار دارند. پوست درخت، شاخهها و برگ خشک، غذای محبوب آنهاست.
گوسفندان بیشتر تمایل به خوردن یونجه نرم، شبدر و علوفههای مرطوب دارند.
مهمترین تفاوت در نیاز به مس (Copper) است: بزها به مس بیشتری نیاز دارند ولی مصرف بالای مس برای گوسفند سمی و کشنده است. بنابراین جیره غذایی این دو دام باید بهطور جداگانه تهیه شود.
حصار: ارتفاع حصار برای بز حداقل باید ۱۲۰ سانتیمتر باشد چون پرش آنها بیشتر است. برای گوسفندها ارتفاع ۹۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر کافی است.
رفتار تهاجمی: بزهای نر با شاخ ممکن است به گوسفندها آسیب بزنند. در دامداریهای حرفهای شاخزدایی بهروش انسانی و علمی انجام میشود.
بهداشت جایگاه: گوسفند جای خشک و خنک میطلبد؛ بز اگرچه مقاومتر است اما در شرایط خیس یا نمناک دچار مشکلات تنفسی و قارچی میشود.
بله، اما با رعایت شروطی خاص:
فصل جفتگیری باید دامها جدا شوند.
تغذیه باید کاملاً تفکیکشده باشد.
در صورت نگهداری بز نر شاخدار، مراقبت ویژهای از گوسفندان لازم است.
در هنگام زایمان، برای جلوگیری از اضطراب یا آسیب، حیوانات آبستن جداگانه نگهداری شوند.
در بسیاری از دامداریهای سنتی کشور، بهویژه در مناطق عشایری، نگهداری همزمان این دو گونه، عملی و مقرونبهصرفه است. اما در واحدهای صنعتی یا نیمهصنعتی، بیشتر توصیه میشود هر دام بهصورت تخصصی پرورش یابد.
نتیجهگیری
شناخت عمیق تفاوتهای بین گوسفند و بز، نهتنها به انتخاب صحیح دام منجر میشود بلکه بهرهوری را نیز افزایش میدهد. انتخاب بین این دو گونه به عوامل مختلفی از جمله هدف پرورش (شیر، گوشت یا پشم)، شرایط آب و هوایی، منابع مالی و فضای موجود بستگی دارد.
اگرچه نگهداری همزمان آنها ممکن است، اما برای جلوگیری از بروز خطاهای تغذیهای، بیماری و خسارات رفتاری، آگاهی کامل از الزامات هر گونه ضروری است. دامدارانی که به پرورش تخصصی میپردازند معمولاً بازده و سود بیشتری کسب میکنند.
شما تجربهای در پرورش گوسفند یا بز دارید؟ تجربه خود را در بخش نظرات با دیگر دامداران به اشتراک بگذارید تا این راهنمای جامع کاملتر شود.
