آریتمیهای قلبی به دستهای از بیماریها اطلاق میشوند که ریتم ضربان قلب را از حالت طبیعی خارج میکنند. در میان انواع متعدد این آریتمیها، برخی به دلیل ماهیت پیچیده و خطرناک خود، نیازمند شناسایی و مداخله فوری پزشکی هستند.
تورساد دی پوینت (Torsades de Pointes)، که در زبان فرانسوی به معنای «پیچش نقاط» است، یکی از خطرناکترین انواع آریتمی قلبی به شمار میرود که در صورت عدم درمان سریع، میتواند به فیبریلاسیون بطنی و در نهایت ایست قلبی منجر شود. شناخت این آریتمی، بهویژه از طریق تفسیر نوار قلب (ECG)، برای پزشکان و متخصصان قلب از اهمیت بالایی برخوردار است. در این مقاله به بررسی دقیق تعریف علمی، مکانیسم بروز، عوامل خطر و نحوه تشخیص و درمان این وضعیت اورژانسی میپردازیم.
آریتمی تورساد دی پوینت (Torsades de Pointes) یک نوع نادر اما بسیار خطرناک از آریتمیهای قلبی است، که به صورت طولانی شدن فاصله QT در الکتروکاردیوگرام (ECG) رخ میدهد. این نوع آریتمی، در دسته تاکیکاردیهای بطنی پلیمورفیک قرار میگیرد و با ویژگیهای خاصی در شکل موج QRS شناخته میشود، که بهصورت متناوب و چرخشی تغییر میکند. (منبع: کلینیک آریتمی تهران)
ضربان قلب در این آریتمی معمولاً بسیار سریع و بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ ضربه در دقیقه است، که این سرعت بالا اجازه نمیدهد بطنها به طور کامل از خون پر شوند. در نتیجه، خون کافی به اندامها، بهویژه مغز، پمپ نمیشود و بیمار ممکن است دچار علائمی همچون سرگیجه، تپش قلب شدید، غش یا حتی ایست قلبی شود.
مهمترین عامل در ایجاد تورساد دی پوینت، طولانی شدن غیرطبیعی فاصله QT در نوار قلب است. برای درک این موضوع، ابتدا باید با عملکرد الکتریکی قلب آشنا شویم. در هر ضربان، قلب یک سیکل الکتریکی کامل را طی میکند که از دپولاریزاسیون (تحریک) و سپس رپولاریزاسیون (بازگشت به حالت استراحت) سلولها تشکیل شده است. فاصله QT، از ابتدای موج Q تا انتهای موج T، نشاندهنده همین سیکل بازگشت به حالت استراحت در بطنهاست.
طولانی شدن این فاصله به معنی تأخیر در بازگشت سلولهای قلبی به حالت استراحت است که این وضعیت میتواند باعث بروز پدیده خطرناکی به نام «دپولاریزاسیونهای پسین اولیه» (Early Afterdepolarizations - EADs) شود. این امواج الکتریکی اضافی، میتوانند ضربانهای نابهجایی را در زمان نامناسب ایجاد کنند که در صورت وقوع در یک فاز آسیبپذیر از سیکل قلبی، جرقه آریتمی تورساد دی پوینت را میزند. به بیان ساده، زمانی که سیستم الکتریکی قلب به درستی و در زمان مناسب ریست نمیشود، احتمال بروز یک خطای الکتریکی بزرگ مانند تورساد دی پوینت به شدت افزایش مییابد.
طولانی شدن فاصله QT و به دنبال آن، خطر بروز تورساد دی پوینت، میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد. آگاهی از این عوامل به پزشکان کمک میکند تا در صورت نیاز، داروهای پرخطر را قطع کرده یا بیماریهای زمینهای را کنترل کنند.
یکی از شایعترین علل طولانی شدن فاصله QT، مصرف برخی داروها است. دهها داروی مختلف میتوانند این عارضه را ایجاد کنند. برخی از مهمترین دستههای دارویی شامل:
داروهای ضدآریتمی: این داروها که برای درمان آریتمیهای دیگر استفاده میشوند (مانند آمیودارون، سوتالول)، خود ممکن است باعث طولانی شدن QT شوند.
آنتیبیوتیکها: برخی از آنتیبیوتیکها مانند ماکرولیدها (مثل اریترومایسین) و فلوروکینولونها (مثل لووفلوکساسین) میتوانند این عارضه را ایجاد کنند.
داروهای ضدروانپریشی و ضدافسردگی: برخی داروهای مورد استفاده در درمان بیماریهای روانی مانند هالوپریدول یا داروهای ضدافسردگی سه حلقهای.
داروهای ضدقارچ: برخی از داروهای ضدقارچ خوراکی مانند کتوکونازول.
برخی آنتیهیستامینها و داروهای ضدسرطان نیز ممکن است این تأثیر را داشته باشند.
علاوه بر داروها، برخی شرایط پزشکی نیز میتوانند باعث طولانی شدن فاصله QT شوند:
اختلالات الکترولیتی: کمبود شدید پتاسیم (هیپوکالمی) و منیزیم (هیپومنیزیمی) در خون، از مهمترین دلایل قابل درمان طولانی شدن QT و بروز تورساد دی پوینت هستند.
سندرم QT طولانی مادرزادی: یک بیماری ژنتیکی نادر است که در آن افراد با یک فاصله QT طولانی به دنیا میآیند. این بیماران به طور ویژه در معرض خطر تورساد قرار دارند.
بیماریهای قلبی: حمله قلبی، نارسایی قلبی و میوکاردیت (التهاب عضله قلب) نیز میتوانند زمینه را برای بروز این آریتمی فراهم کنند.
بیماریهای غدد درونریز مانند پرکاری تیروئید.
تشخیص تورساد دی پوینت به طور عمده بر پایه تفسیر نوار قلب است. یک متخصص قلب باتجربه میتواند به سرعت این آریتمی خطرناک را شناسایی کند.
شکل موج QRS: مهمترین مشخصه، ظاهر پیچدرپیچ و مارپیچ کمپلکسهای QRS است که گویی به دور یک خط فرضی در حال چرخش هستند.
سرعت ضربان: ریتم قلب بسیار سریع و نامنظم است، معمولاً بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ ضربه در دقیقه.
طولانی شدن فاصله QT: پیش از بروز تورساد، نوار قلب بیمار معمولاً یک فاصله QT طولانی غیرطبیعی را نشان میدهد. این مشخصه، به عنوان هشدار اولیه برای پزشک عمل میکند.
شروع و پایان خودبهخودی: تورساد دی پوینت میتواند به طور ناگهانی آغاز و به طور خودبهخودی متوقف شود و دوباره شروع شود. با این حال، در صورت پایدار شدن، میتواند به فیبریلاسیون بطنی تبدیل شود.
تشخیص تورساد دی پوینت یک اورژانس پزشکی محسوب میشود. در صورتی که این آریتمی به طور پایدار ادامه یابد، قلب قادر به پمپاژ مؤثر خون نخواهد بود و بیمار دچار کاهش فشار خون شدید، غش و در نهایت ایست قلبی میشود. بنابراین، با مشاهده هرگونه علائم احتمالی یا مشاهده این الگو در نوار قلب، باید بلافاصله اقدامات درمانی آغاز شود.
مدیریت تورساد دی پوینت به پایداری وضعیت بیمار بستگی دارد. اگر بیمار دچار افت فشار خون و علائم حیاتی ناپایدار باشد، نیاز به احیای قلبی ریوی و شوک الکتریکی (کاردیوورژن) فوری دارد. با این حال، در اغلب موارد، درمان با مدیریت دقیق دارویی آغاز میشود.
سولفات منیزیم (Magnesium Sulfate): این دارو خط اول درمان برای تورساد دی پوینت است. تزریق داخل وریدی سولفات منیزیم، حتی در بیمارانی که سطح منیزیم طبیعی دارند، میتواند سیستم الکتریکی قلب را پایدار کرده و آریتمی را متوقف کند.
پایش و قطع داروی محرک: اولین اقدام، شناسایی و قطع فوری دارویی است که باعث طولانی شدن فاصله QT شده است.
اصلاح اختلالات الکترولیتی: در صورت وجود هیپوکالمی یا هیپومنیزیمی، باید سطح این الکترولیتها به سرعت اصلاح شود.
پیسینگ (Pacing) موقت: در مواردی که آریتمی به دارو جواب نمیدهد، ممکن است از یک ضربانساز (پیسمیکر) موقت برای افزایش ضربان قلب و پایدار کردن ریتم استفاده شود.
تورساد دی پوینت اگر بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند عوارض بسیار خطرناکی ایجاد کند که برخی از آنها کشنده هستند. با توجه به ماهیت ناپایدار این آریتمی و توانایی آن برای تبدیل به فیبریلاسیون بطنی، شناخت پیامدهای آن برای تیم درمان اهمیت حیاتی دارد. (منبع: دکتر محمود افتخارزاده)
آریتمی تورساد دی پوینت یک وضعیت اورژانسی در دنیای قلب و عروق است. شناخت دقیق آن در نوار قلب، از طریق مشاهده الگوی چرخان و مارپیچ کمپلکسهای QRS، و آگاهی از عامل اصلی آن، یعنی طولانی شدن فاصله QT، کلید نجات جان بیمار است. درک این بیماری برای پزشکان حیاتی است، اما برای عموم مردم نیز آگاهی از عوامل خطر، بهویژه مصرف برخی داروها، میتواند از بروز این وضعیت پیشگیری کند. توجه داشته باشید که اطلاعات این مقاله صرفاً جنبه آموزشی دارد و هرگونه تشخیص و درمان باید تحت نظر پزشک متخصص انجام شود.
