آریتمیهای بطنی دستهای از اختلالات ریتم قلب هستند که در بطنها (حفرههای تحتانی قلب) ایجاد میشوند. این آریتمیها اهمیت بالینی ویژهای دارند زیرا در بسیاری از موارد میتوانند تهدیدکننده حیات باشند. شناخت انواع آریتمیهای بطنی برای بیماران، پزشکان عمومی و حتی خانوادههای افراد مبتلا اهمیت زیادی دارد. در این مقاله به بررسی جامع انواع آریتمیهای بطنی، ویژگیهای بالینی، روشهای تشخیص و درمان آنها میپردازیم.
در حالت طبیعی، ضربان قلب از گره سینوسی در دهلیز راست آغاز میشود و بهصورت منظم از مسیر هدایتی قلب به بطنها منتقل میگردد. در آریتمیهای بطنی، منشاء ریتم نابجا در بطنها ایجاد میشود. این حالت موجب میشود ضربان قلب نامنظم یا بسیار سریع باشد و در برخی موارد کارایی پمپاژ قلب کاهش یابد.
برخلاف بسیاری از آریتمیهای دهلیزی که اغلب غیرتهدیدکننده هستند، آریتمیهای بطنی میتوانند به سرعت به ایست قلبی و مرگ ناگهانی منجر شوند. به همین دلیل، شناسایی و درمان آنها از نظر پزشکی اورژانسی محسوب میشود.
تقسیمبندی انواع آریتمی قلبی خطرناک نهتنها در شناخت بهتر ماهیت بیماری نقش دارد، بلکه مستقیماً در تصمیمگیریهای درمانی موثر است. برای مثال، آریتمیهای پایدار ممکن است نیازمند مانیتورینگ ساده یا درمان دارویی باشند، در حالیکه انواع ناپایدار باید به سرعت با شوک الکتریکی درمان شوند. همچنین تمایز بین آریتمیهای خوشخیم و بدخیم در تعیین نیاز به مداخلات پیشگیرانه مانند ICD (دفیبریلاتور قابل کاشت) بسیار اهمیت دارد. از طرف دیگر، آریتمیهایی که از یک کانون مشخص شروع میشوند (تککانونی)؛ کاندید مناسبی برای ابلیشن هستند، در حالی که آریتمیهای چندکانونی اغلب شدیدتر و پیچیدهتر هستند. (منبع: کلینیک آریتمی تهران)
انقباضات زودرس بطنی یکی از شایعترین انواع آریتمیهای بطنی هستند. در این حالت، یک ضربان نابجا از بطنها قبل از زمان طبیعی ایجاد میشود.
ویژگیها: احساس تپش ناگهانی یا "پرش" قلب در بیماران
شدت: معمولاً خوشخیم هستند و در افراد سالم هم ممکن است دیده شوند
اهمیت بالینی: در صورت تکرار زیاد یا همراهی با بیماری قلبی زمینهای، نیازمند بررسی بیشتر هستند
تاکیکاردی بطنی پایدار زمانی رخ میدهد که سه یا بیشتر PVC پشت سر هم ایجاد شود و بیش از ۳۰ ثانیه طول بکشد.
ویژگیها: ضربان قلب بسیار سریع (معمولاً بین ۱۲۰ تا ۲۵۰ ضربه در دقیقه)
علائم: تپش قلب شدید، سرگیجه، کاهش فشار خون، سنکوپ
خطر: در صورت عدم درمان میتواند به فیبریلاسیون بطنی و ایست قلبی منجر شود
این نوع مشابه نوع پایدار است، اما کمتر از ۳۰ ثانیه طول میکشد. اگرچه معمولاً خودبهخود قطع میشود، اما میتواند نشاندهنده آسیب جدی قلبی مانند انفارکتوس میوکارد باشد.
فیبریلاسیون بطنی خطرناکترین آریتمی بطنی است. در این حالت، فعالیت الکتریکی بطنها کاملاً نامنظم و آشوبزده میشود.
ویژگیها: بطنها به جای انقباض هماهنگ، حرکات لرزشی غیرموثر دارند
پیامد: توقف کامل پمپاژ خون
اهمیت: این وضعیت یک اورژانس قلبی است و در صورت عدم انجام احیای قلبی-ریوی (CPR) و شوک الکتریکی فوری، بیمار در عرض چند دقیقه فوت خواهد کرد
نوع خاصی از تاکیکاردی بطنی است که معمولاً در زمینه طولانی شدن فاصله QT در نوار قلب رخ میدهد.
ویژگیها: الگوی خاص در نوار قلب به شکل تغییر چرخشی محور QRS
علائم: سرگیجه، غش، خطر بالای تبدیل به فیبریلاسیون بطنی
علت: میتواند به دلیل داروها، اختلالات الکترولیتی یا بیماریهای ژنتیکی باشد
علائم بسته به نوع و شدت آریتمی متفاوت هستند اما شایعترین آنها عبارتند از:
تپش قلب شدید یا ضربان نامنظم
احساس سنگینی در قفسه سینه
سرگیجه یا سبکی سر
تنگی نفس
بیهوشی ناگهانی (سنکوپ)
ایست قلبی در موارد شدید
تشخیص دقیق نوع آریتمی بطنی و فوق بطنی نیازمند استفاده از ابزارهای پیشرفته و دقیق است. تنها با بررسی علائم بالینی نمیتوان نوع دقیق آریتمی را مشخص کرد؛ به همین دلیل، پزشکان از ترکیبی از روشهای تشخیصی مانند نوار قلب (ECG)، الکتروفیزیولوژی (EPS) و هولتر مانیتورینگ استفاده میکنند. (دکتر محمود افتخارزاده)
مهمترین روشها عبارتند از:
نوار قلب (ECG) در حالت عادی یا حین بروز علائم
هولتر مانیتورینگ ۲۴ ساعته یا طولانیمدت
تست ورزش
تصویربرداری قلبی (اکوکاردیوگرافی، MRI قلب) برای بررسی بیماری زمینهای
درمان آریتمیهای بطنی به نوع و شدت آنها بستگی دارد. برخی از مهمترین روشها عبارتند از:
داروهای ضد آریتمی
شوک الکتریکی (کارڈیوورژن یا دفیبریلاسیون) در موارد اورژانسی
کاشت دفیبریلاتور قلبی (ICD) برای پیشگیری از مرگ ناگهانی در بیماران پرخطر
ابلیشن کاتتری برای حذف کانونهای نابجای الکتریکی در قلب
اصلاح عوامل زمینهای مانند اختلالات الکترولیتی یا قطع داروهای مسبب
پیشآگهی آریتمیهای بطنی بستگی زیادی به علت زمینهای دارد. در بیماران با قلب سالم، PVCها و حتی برخی تاکیکاردیهای بطنی میتوانند خوشخیم باشند. اما در حضور بیماریهای ساختاری قلبی، خطر بروز عوارض جدی بسیار بالاست. استفاده از ICD و درمان دارویی مناسب میتواند به میزان قابل توجهی خطر مرگ ناگهانی را کاهش دهد.
آریتمیهای بطنی از مهمترین و خطرناکترین اختلالات ریتم قلب هستند که میتوانند از انقباضات زودرس ساده تا فیبریلاسیون بطنی کشنده متغیر باشند. تشخیص بهموقع و درمان مناسب نقش حیاتی در نجات جان بیماران دارد. آگاهی بیماران از علائم هشداردهنده و مراجعه سریع به متخصص قلب و الکتروفیزیولوژی میتواند از بروز بسیاری از عوارض جلوگیری کند.
