چکیده:
اختلال شخصیت پارانوئید یکی از اختلالات شخصیتی از گروه A در طبقهبندی روانپزشکی است که با بیاعتمادی شدید، سوءظن نسبت به دیگران، و تفسیر منفی از رفتارهای اطرافیان مشخص میشود. این اختلال میتواند بهشدت روابط بینفردی و کیفیت زندگی فرد را تحتتأثیر قرار دهد. در این مقاله به تعریف، علائم، علل، تشخیص و درمان این اختلال پرداختهایم.
شخصیت هر انسان مجموعهای از الگوهای فکری، هیجانی و رفتاری است که نسبتاً پایدار و در طول زمان مشخص هستند. زمانی که این الگوها انعطافناپذیر، ناسازگار و منجر به اختلال در عملکرد فرد در حوزههای مختلف زندگی شود، به آن «اختلال شخصیت» گفته میشود. اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid Personality Disorder) یکی از زیرگروههای اختلالات شخصیت است که در آن فرد دچار بیاعتمادی مزمن و سوءظن غیرمنطقی نسبت به دیگران میشود.
اختلال شخصیت پارانوئید به عنوان یک اختلال مزمن روانشناختی، با الگوی فراگیر بیاعتمادی و تفسیر سوءنیت دیگران بدون وجود شواهد کافی، شناخته میشود. افراد مبتلا دائماً دیگران را به سوءقصد یا خیانت متهم میکنند و اغلب در روابط بینفردی دچار مشکل هستند.
افراد مبتلا به این اختلال معمولاً ویژگیهای زیر را دارند:
بیاعتمادی مفرط به دیگران، حتی نزدیکان
شکاک بودن و جستجوی نشانههایی از خیانت یا نیت بد در رفتار دیگران
حساسیت زیاد به انتقاد
تمایل به کینهتوزی و بخشیدن سخت دیگران
حالت دفاعی و خشونتطلبی در موقعیتهای اجتماعی
عدم پذیرش مسئولیت در مشکلات بینفردی
علت دقیق این اختلال مشخص نیست، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی، زیستی و محیطی در بروز آن نقش دارند. تجربیات دوران کودکی مانند بدرفتاری، بیتوجهی والدین، و محیطهای پرتنش میتوانند احتمال ابتلا را افزایش دهند.
تشخیص این اختلال بر اساس معیارهای DSM-5 (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) صورت میگیرد. حداقل چهار مورد از نشانههای مشخص این اختلال باید در فرد دیده شود و الگوی کلی باید از اوایل بزرگسالی آغاز شده و در زمینههای مختلف زندگی مشاهده شود.
اختلال شخصیت پارانوئید نباید با اسکیزوفرنی پارانوئید یا اختلال هذیانی اشتباه گرفته شود. در این اختلال، فرد معمولاً ارتباط با واقعیت را حفظ میکند، اما دچار بدبینی شدید است. برخلاف اسکیزوفرنی، توهم و هذیان گسترده در این افراد دیده نمیشود.
درمان این اختلال دشوار است؛ زیرا افراد مبتلا به ندرت قبول میکنند مشکلی دارند. درمانهای رایج عبارتند از:
رواندرمانی (CBT یا درمان شناختی–رفتاری): برای شناسایی و اصلاح باورهای نادرست.
دارودرمانی: در صورت وجود اضطراب، افسردگی یا پرخاشگری شدید، از داروهای ضداضطراب یا ضدافسردگی استفاده میشود.
آموزش مهارتهای اجتماعی و حل مسئله
اختلال شخصیت پارانوئید یکی از پیچیدهترین و چالشبرانگیزترین اختلالات شخصیتی است که میتواند باعث اختلال جدی در روابط بینفردی و عملکرد اجتماعی شود. شناسایی زودهنگام و درمان مناسب میتواند به بهبود نسبی علائم و افزایش کیفیت زندگی فرد کمک کند.
