دکترمحمدرضانمازی#روایی همگرا ،روایی واگرا ، پایایی

انواع روایی و پایایی در پژوهش‌های علمی و مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM)

در پژوهش‌های علمی، روایی (Validity) و پایایی (Reliability) دو معیار اساسی برای ارزیابی ابزارهای اندازه‌گیری (پرسشنامه‌ها، آزمون‌ها، مقیاس‌ها و مدل‌ها) هستند.

• روایی نشان می‌دهد که ابزار اندازه‌گیری تا چه حد متغیر موردنظر را به‌درستی اندازه‌گیری می‌کند.
• پایایی نشان می‌دهد که ابزار اندازه‌گیری تا چه حد نتایج یکسانی را در شرایط مختلف ارائه می‌دهد.

۱. روایی (Validity)

روایی یعنی اینکه ابزار اندازه‌گیری، آنچه را که قرار است اندازه‌گیری کند، به‌درستی بسنجد. انواع مختلف روایی شامل موارد زیر هستند:

۱.۱. روایی محتوا (Content Validity)

🔹 بررسی می‌کند که آیا سؤالات ابزار اندازه‌گیری به‌طور کامل و مناسب، تمامی جنبه‌های متغیر موردنظر را پوشش می‌دهند یا خیر.

✅ روش‌های بررسی:

• استفاده از نظر خبرگان و متخصصان برای ارزیابی محتوای پرسشنامه
• شاخص روایی محتوا (CVR و CVI): مقادیری که نشان می‌دهند آیا پرسش‌ها متناسب با مفهوم موردنظر هستند یا نه.

✅ محدوده عددی CVR (Lawsh's CVR Index):

• اگر مقدار CVR > 0.49 باشد (با توجه به تعداد خبرگان)، روایی محتوا مناسب است.

۱.۲. روایی صوری (Face Validity)

🔹 نشان می‌دهد که سؤالات ابزار اندازه‌گیری از نظر ظاهری، برای افراد قابل‌درک و مرتبط با موضوع هستند.

✅ روش بررسی:

• پرسش از پاسخ‌دهندگان یا کارشناسان درباره میزان وضوح و ارتباط سؤالات با موضوع پژوهش.

۱.۳. روایی همگرا (Convergent Validity)

🔹 بررسی می‌کند که آیا متغیرهای مشاهده‌شده (سؤالات یا گویه‌ها) که یک مفهوم مشترک را اندازه‌گیری می‌کنند، دارای همبستگی بالا هستند یا خیر.

✅ روش بررسی:

• میانگین واریانس استخراج‌شده (AVE): اگر AVE > 0.5 باشد، روایی همگرا تأیید می‌شود.
• بارهای عاملی (Factor Loadings): باید بالاتر از ۰.۷ باشند.

۱.۴. روایی واگرا (Discriminant Validity)

🔹 نشان می‌دهد که یک متغیر، با متغیرهای دیگر تفاوت دارد و مفهومی مجزا را اندازه‌گیری می‌کند.

✅ روش بررسی:

• روش فورنل و لاکر (Fornell & Larcker): مقدار ریشه دوم AVE هر متغیر باید بیشتر از همبستگی آن متغیر با سایر متغیرها باشد.
• روش HTMT (Heterotrait-Monotrait Ratio): مقدار HTMT باید کمتر از ۰.۹ باشد.

۱.۵. روایی سازه (Construct Validity)

🔹 ارزیابی می‌کند که آیا ابزار اندازه‌گیری، به‌درستی یک مفهوم نظری را می‌سنجد یا نه.

✅ روش بررسی:

• استفاده از تحلیل عاملی تأییدی (CFA) در مدل‌سازی معادلات ساختاری.
• شاخص‌های برازش مدل (CFI، RMSEA و SRMR) باید در محدوده مناسب باشند.

۱.۶. روایی ملاکی (Criterion Validity)

🔹 میزان ارتباط بین ابزار اندازه‌گیری و یک معیار خارجی معتبر را بررسی می‌کند.

✅ روش بررسی:

• روایی همزمان (Concurrent Validity): مقایسه نتایج ابزار با یک آزمون معتبر دیگر در همان زمان.
• روایی پیش‌بین (Predictive Validity): بررسی اینکه ابزار اندازه‌گیری می‌تواند یک متغیر آینده را پیش‌بینی کند.

۲. پایایی (Reliability)

پایایی یعنی میزان ثبات و دقت ابزار اندازه‌گیری در سنجش یک متغیر. انواع پایایی شامل موارد زیر هستند:

۲.۱. پایایی آزمون-بازآزمون (Test-Retest Reliability)

🔹 بررسی می‌کند که آیا ابزار اندازه‌گیری، در دو زمان مختلف نتایج مشابهی ارائه می‌دهد یا خیر.

✅ روش بررسی:

• اجرای پرسشنامه در دو زمان متفاوت و محاسبه همبستگی پیرسون (r) بین دو مجموعه داده (باید بیشتر از ۰.۷ باشد).

۲.۲. پایایی همسانی درونی (Internal Consistency Reliability)

🔹 میزان هماهنگی و ارتباط بین گویه‌های یک مقیاس را بررسی می‌کند.

✅ روش بررسی:

• آلفای کرونباخ (Cronbach’s Alpha): مقدار بیشتر از ۰.۷ قابل قبول است.
• پایایی ترکیبی (CR - Composite Reliability): مقدار بیشتر از ۰.۷ نشان‌دهنده پایایی مناسب است.

۲.۳. پایایی دونیمه‌ای (Split-Half Reliability)

🔹 بررسی می‌کند که آیا نتایج دو بخش تصادفی از یک آزمون، مشابه هستند یا خیر.

✅ روش بررسی:

• تقسیم گویه‌ها به دو بخش و محاسبه همبستگی بین دو نیمه.
• استفاده از ضریب اسپیرمن-براون (Spearman-Brown Coefficient) برای بررسی میزان پایایی.

۲.۴. پایایی بین ارزیاب‌ها (Inter-Rater Reliability)

🔹 میزان توافق بین ارزیاب‌ها یا داوران در سنجش یک متغیر را بررسی می‌کند.

✅ روش بررسی:

• استفاده از ضریب کاپا (Cohen’s Kappa): مقدار بیشتر از ۰.۶ مناسب است.

نویسنده : دکترمحمدرضانمازی