عوارض شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی

شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی، یکی از روش‌های رایج برای درمان این بیماری است که به آن شیمی درمانی لنفوم نیز می‌گویند. این شیوه با استفاده از داروهای قدرتمند، سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهد و تلاش می‌کند تا رشد و تکثیر آن‌ها را متوقف کند.

با این حال، این روش درمان نه تنها سلول‌های سرطانی، بلکه سلول‌های سالم بدن را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد که منجر به بروز عوارض جانبی می‌شود. این عوارض شامل مشکلات کوتاه مدت مانند تهوع، خستگی، ریزش مو، مشکلات گوارشی، و همچنین عوارض بلند مدتی چون آسیب به سیستم ایمنی، مشکلات عصبی و قلبی است.

در این مقاله، تأثیرات شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی بر سلول‌های سالم و سرطانی، عوارض کوتاه و بلند مدت آن، راه‌های کاهش این مشکلات و داروهای مورد استفاده را بررسی خواهیم کرد؛ همچنین اهمیت پشتیبانی روانی و تغذیه مناسب در طول درمان مورد بحث قرار می‌گیرد تا بیماران بتوانند این دوره را با کمترین مشکلات پشت سر بگذارند.

شیمی درمانی چه تاثیری بر سلولهای سرطانی و سالم می‌گذارد؟

شیمی درمانی به عنوان یک روش مؤثر برای درمان سرطان غدد لنفاوی، تأثیرات متفاوتی بر سلول‌های سرطانی و سالم دارد. داروهای شیمی درمانی با هدف قرار دادن ژن‌های سلول‌های سرطانی، روند تقسیم سلولی آن‌ها را مختل کرده و باعث مرگ یا کاهش سرعت رشد آن‌ها می‌شوند. این فرایند به خصوص در سلول‌های سرطانی که سریع تقسیم می‌شوند، مؤثر است که به کاهش توده‌های سرطانی کمک می‌کند.

اما شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی، تنها سلول‌های سرطانی را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. سلول‌های سالم بدن که به سرعت تقسیم می‌شوند، مانند سلول‌های پوششی دهان، روده و همچنین سلول‌های تولید کننده مو نیز از آسیب در امان نیستند. این موضوع منجر به بروز عوارض جانبی مانند زخم‌های دهانی، تهوع و ریزش مو می‌شود.

یکی دیگر از تأثیرات شیمی درمانی بر سیستم لنفاوی است. داروهای شیمی درمانی می‌توانند با این بخش تعامل داشته و حتی باعث فعال شدن عروق لنفی در بافت‌های سالم و سرطانی شوند. از دیگر عوارض شیمی درمانی، لنف ادم است که در بخش‌هایی از بدن مانند بازوها و پاها، تورم ایجاد می‌کند. این عارضه ممکن است بلافاصله پس از درمان یا ماه‌ها بعد ظاهر شود و علائمی مانند سنگینی، تورم و بی‌حسی را برای فرد به وجود بیاورد.

لنف ادم چیست؟ لنف ادم(Lymphedema) به تورم غیرطبیعی ناشی از تجمع مایع لنف (Lymphatic Fluid) در بافت‌ها گفته می‌شود، که معمولاً در بازوها یا پاها رخ می‌دهد؛ این حالت به دلیل اختلال در عملکرد سیستم لنفاوی (Lymphatic System) ایجاد می‌شود که می‌تواند نتیجه جراحی، پرتودرمانی یا عفونت باشد. مایع لنفی در بافت‌های بینابینی تجمع یافته و باعث افزایش حجم ناحیه آسیب‌دیده می‌شود. از جمله علائم شایع Lymphedema، احساس سنگینی و تغییر در بافت پوست می‌باشد. تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند از پیشرفت این بیماری جلوگیری کند.

عوارض کوتاه مدت شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی

شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی یکی از مؤثرترین روش‌های درمان این بیماری است، اما عوارض جانبی کوتاه مدتی را برای فرد به همراه دارد که در ادامه به برخی از شایع‌ترین آنها اشاره می‌کنیم.

· تهوع و استفراغ که از شایع‌ترین عوارض شیمی درمانی لنفوم به شمار می‌روند.

· ریزش مو نیز یکی دیگر از مشکلاتی است که می‌تواند در نواحی مختلف بدن، به خصوص پوست سر رخ دهد.

· زخم‌های دهان است که به دلیل آسیب به سلول‌های پوششی دهان ایجاد می‌شوند و می‌توانند خوردن و صحبت کردن را برای بیمار سخت کنند.

· خستگی شدید یکی از مشکلاتی است که اغلب بیماران پس از جلسات شیمی درمانی تجربه می‌کنند و ممکن است حتی با استراحت نیز بهتر نشود.

· عوارض گوارشی مانند اسهال یا یبوست

· کاهش عملکرد سیستم ایمنی بدن است که احتمال بروز عفونت‌ها را زیاد می‌کند.

· کاهش سطح پلاکت‌های خون که می‌تواند باعث کبودی یا خونریزی آسان شود.

· تعریق شبانه

· کاهش اشتها

· بثورات پوستی

شدت و نوع عوارض جانبی، بستگی به نوع و دوز داروهای استفاده شده و مدت زمان درمان دارد و در افراد مختلف، متفاوت است.

عوارض بلند مدت شیمی درمانی در بیماران لنفوم

شیمی درمانی لنفوم، عوارض بلند مدتی برای بیمار به همراه دارد که ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها پس از پایان درمان خود را نشان دهند؛ برخی از این مشکلات عبارت‌اند از:

· مشکلات قلبی

· مشکلات تنفسی

· نوروپاتی محیطی

· مشکلات دندان

· لنف ادم

· موارد دیگر

در ادامه این بخش، هر یک از عوارض بلند مدت شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی را جزئیات بیشتری مورد بررسی قرار می‌دهیم.

1. مشکلات قلبی

یکی از چالش‌های جدی که بیماران مبتلا پس از گذراندن شیمی درمانی لنفوم با آن مواجه می‌شوند، خطر افزایش بیماری‌های قلبی است. برخی از داروهای شیمی درمانی می‌توانند به طور مستقیم به قلب آسیب رسانده و عوارضی مانند سخت شدن عروق، اختلال در عملکرد دریچه‌های قلب و نامنظمی ضربان قلب را به وجود بیاورند؛ به همین دلیل، بیماران باید پس از پایان درمان، تحت نظر یک پزشک متخصص قلب باشند.

2. مشکلات تنفسی

یکی دیگر از عوارض جدی شیمی درمانی لنفوم، آسیب به ریه‌ها است. داروهایی مانند بلیومایسین می‌توانند به بافت ریه آسیب رسانده و مشکلات تنفسی ایجاد کنند که گاهی اوقات دائمی هستند.

3. نوروپاتی محیطی

نوروپاتی محیطی، یکی از عوارض جانبی ناخوشایند شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی است که به دلیل آسیب عصبی ایجاد می‌شود و می‌تواند به صورت بی‌حسی، سوزن‌سوزن‌شدن و ضعف در دست‌ها و پاها خود را نشان دهد و ممکن است برای مدت طولانی ادامه داشته باشد.

4. مشکلات دندان

داروهای شیمی درمانی با آسیب رساندن به سلول‌های سالم دهان، از جمله سلول‌های مینای دندان، می‌توانند مشکلات دندانی زیادی را ایجاد کنند. خشکی دهان، بیماری‌های لثه‌ای و پوسیدگی دندان از جمله این عوارض هستند که نیاز به مراقبت‌ دارند.

5. لنف ادم

آسیب به سیستم لنفاوی که معمولاً در نتیجه برداشتن گره‌های لنفاوی در حین جراحی سرطان رخ می‌دهد، می‌تواند باعث تجمع مایع در بافت‌ها و ایجاد تورم شود که به لنف ادم معروف است و می‌تواند بر حرکت و ظاهر اندام‌ها تأثیر بگذارد.

6. موارد دیگر

از دیگر عوارض شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی می‌توان به خستگی مزمن، علائم یائسگی، ناباروری، پوکی استخوان و حتی خطر ابتلا به سرطان‌های دیگر اشاره کرد.

تاثیر شیمی درمانی لنفوم بر سیستم ایمنی بدن

شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی می‌تواند به مغز استخوان که وظیفه تولید سلول‌های خونی را بر عهده دارد، آسیب برساند. مغز استخوان با تولید گلبول‌های سفید به بدن در مقابله با عفونت‌ها کمک می‌کند، اما شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی می‌تواند باعث کاهش این سلول‌ها شود، وضعیتی که به آن نوتروپنی می‌گویند. نوتروپنی بیمار را در معرض خطر بالای عفونت‌های مختلف قرار می‌دهد.

از آنجایی که سلول‌های ایمنی بدن حساس هستند، شیمی درمانی لنفوم می‌تواند آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد و کارایی سیستم ایمنی را کم کند؛ همچنین، فرایند بهبود سیستم ایمنی ممکن است ماه‌ها طول بکشد و در این مدت، بیمار همچنان نسبت به عفونت‌ها آسیب‌پذیر خواهد بود. نوع داروهای شیمی درمانی و دوز مصرفی آن‌ها بر میزان ضعف سیستم ایمنی و زمان بهبودی آن تأثیر مستقیم دارد.

از دیگر عوامل ضعیف شدن سیستم ایمنی، استفاده از داروهای هدفمند سرطان، رادیوتراپی و دوزهای بالای استروئیدها است که می‌توانند اثرات شیمی درمانی لنفوم را بر سیستم ایمنی تشدید کنند.

تاثیر شیمی درمانی لنفوم، بر سیستم لنفاوی بدن

یکی از مشکلات شایع شیمی درمانی لنفوم، ایجاد لنف ادم است که در نتیجه اختلال در جریان مایع لنف رخ می‌دهد. این وضعیت ممکن است بلافاصله پس از درمان یا حتی سال‌ها بعد ایجاد شود و باعث تورم در نواحی بین پوست و عضله شود.

همچنین، شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی می‌تواند سیستم ایمنی بدن را تضعیف کند. این تضعیف به دلیل آسیب به پوست و پوشش دهان رخ می‌دهد که سد دفاعی بدن را ضعیف کرده و ورود میکروب‌ها به بدن را آسان می‌کند.

علاوه بر این، دوزهای بالای شیمی درمانی می‌توانند به سلول‌های بنیادی خون که وظیفه تولید سلول‌های خونی جدید را دارند، آسیب برسانند. این موضوع باعث کاهش توانایی بدن در تولید سلول‌های ایمنی جدید می‌شود و در نتیجه بیمار را در برابر عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر می‌کند.

داروهای شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی

داروهای شیمی درمانی معمولاً به‌صورت ترکیبی تجویز می‌شوند تا تأثیر بیشتری در مبارزه با سرطان داشته باشند. برای لنفوم هوجکین، ترکیب ABVD که شامل دوکسوروبیسین، بلیومایسین، وینبلاستین و داکاربازین است، یکی از رایج‌ترین درمان‌ها است. ترکیب BEACOPP نیز شامل داروهایی مانند بلیومایسین، اتوپوزید و دوکسوروبیسین است که برای موارد پیشرفته‌تر لنفوم هوجکین استفاده می‌شود.

در لنفوم غیرهوجکین، ترکیبات دارویی مانند R-CHOP (ریتوکسیماب، سیکلوفسفامید، دوکسوروبیسین، وینکریستین و پردنیزون) و R-ICE(ریتوکسیماب، ایفوسفامید، کاربوپلاتین و اتوپوزید) کاربرد دارند.

این داروها به میزان زیادی در چرخه‌های شیمی درمانی لنفوم برای از بین بردن سلول‌های سرطانی و جلوگیری از رشد آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ همچنین داروی هدفمند سلینکسور با مسدود کردن پروتئین XPO1، از خروج پروتئین‌های سلول‌های لنفوما از هسته آن‌ها جلوگیری می‌کند و به توقف رشد سلول‌های سرطانی کمک می‌کند.

تعداد جلسات شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی

تعداد جلسات شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی به عوامل متفاوتی از جمله نوع لنفوما و مرحله پیشرفت بیماری بستگی دارد. برای لنفوم هوجکین، تعداد جلسات شیمی درمانی در مراحل اولیه (مرحله 1 و 2) معمولاً بین 2 تا 4 دوره است؛ اما در مراحل پیشرفته‌تر (مرحله 3 و 4)، بیماران معمولاً 4 تا 6 دوره شیمی درمانی دریافت می‌کنند.

در مورد لنفوم سلول B اولیه مدیاستین، رژیم درمانی متداول شامل 4 تا 6 دوره ترکیب داروییCHOP به همراه ریتوکسیماب (R-CHOP) است که به عنوان یکی از مؤثرترین روش‌های درمانی برای این نوع لنفوما شناخته می‌شود.

شیمی درمانی به طور معمول در چرخه‌هایی انجام می‌شود که بین هر چرخه یک دوره استراحت در نظر گرفته می‌شود تا بدن فرصت لازم برای بازیابی را پیدا کند. مدت‌زمان کل درمان ممکن است از چند هفته تا چند ماه متغیر باشد. پس از چند دوره شیمی درمانی، پزشکان اغلب از اسکن PET یا CT استفاده می‌کنند تا میزان پاسخ بدن به درمان را بررسی کنند.

در صورتی که اسکن نشان دهد که لنفوم به‌خوبی کنترل شده، ممکن است نیاز به درمان‌های بیشتر نباشد؛ اما در صورت مشاهده لنفوم فعال، پزشکان ممکن است روش‌های درمانی دیگری مانند پرتودرمانی یا داروهای اضافی را تجویز کنند؛ بنابراین، تعداد جلسات شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی بسته به نوع و مرحله بیماری متغیر است.

راه های کاهش و مدیریت عوارض شیمی درمانی در بیماران لنفوم

شیمی درمانی لنفوم می‌تواند عوارض جانبی زیادی داشته باشد، اما با روش‌های مناسب می‌توان این عوارض را کاهش داد و مدیریت کرد. یکی از راه‌های مهم، مراقبت تغذیه‌ای مناسب است. مصرف غذاهای غنی از ویتامین‌ها، مواد معدنی و پروتئین می‌تواند به تقویت سیستم ایمنی بدن کمک کرده و عوارضی مانند خستگی و ضعف را کاهش دهد؛ همچنین نوشیدن آب به اندازه کافی برای جلوگیری از کم‌آبی بدن و کاهش حالت تهوع مؤثر است.

برای مدیریت عوارض گوارشی مانند تهوع و استفراغ، پزشکان ممکن است داروهای ضد تهوع تجویز کنند؛ همچنین مصرف وعده‌های کوچک و سبک غذایی می‌تواند به کاهش این عوارض کمک کند. استفاده از داروهای مخصوص برای جلوگیری از ریزش مو و یا مراقبت‌های پوستی نیز می‌تواند عوارض جانبی دیگری مانند خشکی پوست و ریزش مو را کنترل کند.

یکی از عوارض شایع شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی، کاهش تعداد گلبول‌های سفید و ضعف سیستم ایمنی است. در این موارد، مصرف داروهای تقویت‌کننده سیستم ایمنی و رعایت بهداشت فردی می‌تواند خطر عفونت‌ها را کاهش دهد. استراحت کافی و انجام فعالیت‌های بدنی ملایم نیز می‌تواند در کاهش خستگی ناشی از شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی مؤثر باشد.

اهمیت پشتیبانی روانی و تغذیه مناسب در طول شیمی درمانی لنفوم

تغذیه مناسب و پشتیبانی روانی در طول شیمی درمانی لنفوم از عوامل مهمی هستند که می‌توانند حال بیمار را بهتر کنند. شیمی درمانی سرطان غدد لنفاوی عوارض جسمی و روانی شدیدی به همراه دارد، اما تغذیه سالم می‌تواند نقش مؤثری در کاهش این عوارض داشته باشد.

رژیم غذایی متعادل با مصرف مواد مغذی، مانند پروتئین‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی، به بدن کمک می‌کند تا انرژی کافی برای مقابله با عوارض شیمی درمانی داشته باشد و سیستم ایمنی قوی‌تر شود. مواد غذایی سبک و پرانرژی مانند اسموتی‌ها، ماست یونانی و آجیل می‌توانند به بیماران کمک کنند تا در مواقعی که اشتها کم است، کالری مورد نیاز بدن را دریافت کنند.

علاوه بر تغذیه، پشتیبانی روانی از بیماران تحت شیمی درمانی سرطان سیستم لنفاوی اهمیت زیادی دارد. سرطان و درمان آن علاوه بر تأثیرات جسمی، فشارهای روحی زیادی ایجاد می‌کند. حمایت از طرف خانواده، دوستان و مشاوران روان‌شناختی می‌تواند به کاهش استرس و اضطراب کمک کند. این حمایت‌ها به بیماران کمک می‌کنند تا احساس تنهایی نکنند و به طور مؤثرتر با چالش‌های درمان مقابله کنند.

منبع: باشگاه لنف ادم ایران | lymphedemaclub