مقدمه
شطرنج یکی از بازیهای قدیمی و پرطرفدار در جهان است که در طول تاریخ همواره محل بحثهای فقهی و دینی بوده است. برخی فقهای گذشته شطرنج را به دلیل کاربردهای قمارگونه و سرگرمیهای بیثمر، ممنوع دانستهاند. در عین حال، در فرهنگ عامه گاهی باورهای نادرستی مانند «چهارخانه بودن صفحه شطرنج حالت شیطانی دارد» مطرح میشود. هدف این مقاله بررسی دقیق حکم شطرنج در فقه اسلامی و پاسخ به شبهات رایج است.
شطرنج در نگاه فقه اسلامی
در فقه اسلامی، حکم هر وسیله یا بازی تابع عنوان فقهی آن است، نه شکل ظاهری یا نام آن. شطرنج در گذشته غالباً همراه با شرطبندی و قمار انجام میشده و به همین دلیل برخی فقها آن را در زمره «آلات قمار» قرار دادهاند. علاوه بر آن، عدهای شطرنج را مصداق «لهو» میدانستند؛ یعنی سرگرمیای که انسان را از یاد خدا و مسئولیتهای مهم باز میدارد. اما باید توجه داشت که این حکم به دلیل کاربرد و عرف زمان بوده و نه به دلیل ذات شطرنج یا شکل صفحه آن.
دلایل فقهی منع شطرنج
فقهایی که شطرنج را ممنوع دانستهاند، دلایل زیر را ارائه کردهاند:
آلت قمار بودن: اگر بازی با شرطبندی مالی همراه باشد، حتی اگر خود بازی فکری باشد، قمار محسوب شده و حرمت دارد.
شمول عنوان لهو و لعب: سرگرمی که موجب غفلت از عبادت یا مسئولیتها شود، از منظر فقهی مورد نهی است.
روایات نهیکننده: برخی احادیث به بازیهای قمارگونه اشاره دارند و فقها شطرنج را شامل این نهی دانستهاند.
دیدگاههای معاصر
با گذشت زمان و تغییر کاربرد شطرنج به یک بازی فکری و ورزشی، برخی فقهای معاصر میان شطرنج گذشته و امروز تفاوت قائل شدهاند. اگر شطرنج:
بدون شرطبندی باشد
عرفاً ابزار قمار محسوب نشود
موجب ترک واجبات یا گناه نشود
در این صورت، حکم آن میتواند حلال تلقی شود. این نشاندهنده پویایی فقه اسلامی و توجه آن به شرایط زمان و مکان است.
مقایسه شطرنج با بازیهای دیگر مانند اسم فامیل
بازیهایی مانند اسم فامیل ذاتاً حلال و آموزشی هستند و سابقه قمار یا لهو شدید ندارند. اما اگر در چنین بازیهایی شرطبندی مالی صورت گیرد، حکم آن مطابق قواعد قمار و حرام بودن شرطبندی تغییر میکند. بنابراین:
اسم فامیل بدون شرطبندی → حلال
اسم فامیل با شرطبندی → حرام
فرق اصلی شطرنج با اسم فامیل، سابقه قمار و عرف کاربرد در تاریخ است.
شبهه چهارخانه بودن صفحه شطرنج
در فرهنگ عامه گاهی گفته میشود که صفحه چهارخانه شطرنج حالت شیطانی دارد. این باور:
ریشه فقهی ندارد
بر اساس خرافات و نمادشناسی عامیانه است
در اسلام هیچ شکل یا طرحی ذاتاً شیطانی نیست
فقه اسلامی تنها به نیت، عمل و اثر توجه دارد، نه شکل هندسی وسایل.
جمعبندی و نتیجهگیری
شطرنج ذاتاً حرام نیست؛ حرمت آن به کاربرد قمارگونه و آثار لهو آن بستگی دارد.
چهارخانه بودن صفحه شطرنج هیچگونه بار شیطانی ندارد و این باور تنها خرافه و برداشت نادرست عامه است.
بازیهای دیگر مانند اسم فامیل نیز بدون شرطبندی اشکال شرعی ندارند، اما با شرطبندی مالی، مشمول حکم قمار و حرمت میشوند.
اختلاف نظر فقها نشاندهنده انعطاف و پویایی فقه اسلامی است و تأکید بر شرایط عرف، نیت و کاربرد دارد.
درباره نویسنده:
الناز قربانی، نویسنده و پژوهشگر مستقل با علاقهمندی به موضوعات متنوع علمی، اجتماعی و فرهنگی.
