المپیاد زیست شناسی یک رقابت علمی بین دانش آموزان سراسر کشور است که هرسال در چند مرحله برگزار می شود. این رقابت با هدف ایجاد انگیزه برای مطالعه در سطح بالاتر از کتب درسی و کشف استعدادهای درخشان برای رقابت های بین المللی است.
نخستین مرحله المپیاد زیست شناسی در فصل زمستان برگزار می شود. در این رقابت دانش آموزان برتر هر مدرسه برای صعود به مرحله بعدی باهم رقابت می کنند. تعداد شرکت کننده های مرحله اول این المپیاد قابل تخمین نیست اما تعداد افرادی که به مرحله بعدی صعود می کنند چیزی در حدود هزارنفر هستند.
مرحله دوم المپیاد زیست شناسی در بهار سال بعدی برگزار می شود. در این مرحله 40 نفر از 1000 نفر برای مرحله بعد برگزیده می شوند.
مرحله سوم المپیاد زیست شناسی در تابستان برگزیده می شود. سخت ترین و هیجان انگیزترین قسمت کار المپیاد تابستانی است. دانش آموزان آماده می شوند تا ثمره کار و تلاش خود را ببیند. این همان مرحله ای است که افراد برتر مدال های طلا و نقره و ... را دریافت می کند. همچنین برگزیدگان این مرحله برای المپیاد جهانی زیست شناسی اعزام می شوند.
از بین 40 نفر برگزیده برای المپیاد تابستانی زیست شناسی، 8نفر مدال طلا و بقیه افراد مدال نقره و برنز دریافت می کنند. اعزام شوندگان برای المپیاد جهانی از بین کسانی انتخاب می شوند که مدال طلا دریافت کرده اند.
کسانی که در المپیاد زیست شناسی موفق به کسب مدال طلا شوند، به عضویت باشگاه دانش پژوهان جوان درآمده و از کنکور معاف می شوند. به دلیل همین معافیت از کنکور، این افراد غالبا سال آخر خود را در باشگاه دانش پژوهان گذرانده و برای شرکت در المپیاد جهانی زیست شناسی آماده می شوند. در این دوره دروس تئوری و آزمایشگاهی تدریس شده و در پایان از دانش آموزان آزمون گرفته می شود. از بین 8 نفر کسانی که در آزمون نهایی برگزیده شوند برای المپیاد جهانی زیست شناسی اعزام می شوند.
المپیاد جهانی زیست شناسی (IBO)
المپیاد جهانی زیست شناسی هرسال در اواخر تیرماه برگزار می شود. ظرفیت شرکت کنندگان این المپیاد 70 نفر بوده و مدال طلا بین 10% شرکت کنندگان برگزار می شود. مواد این آزمون 50درصد تئوری و 50 درصد عملی (آزمایشگاهی) است. از دانش آموزان ایرانی تا کنون 10 نفر موفق به کسب مدال طلای المپیاد جهانی زیست شناسی شده اند.
اولین و مهم ترین منبع المپیاد زیست شناسی کتب زیست شناسی 3 ساله دبیرستان است. در این کتاب ها مفاهیم پایه ای شرح داده شده و شما را برای مفاهیم پیچیده تر آماده می کند.
کتاب زیست شناسی کمپبل یکی از مهم ترین منبع المپیاد زیست شناسی است و باید حداقل 3 بار به صورت کاملا مفهومی خوانده شود.
فیزیولوژی پزشکی گایتون – اگر ویرایش 2016 را داشته باشد، فصل بندی مطالبی که خوب است بخوانید اینگونه است:
فیزیولوژی غشا، عصب وعضله
فصل قلب اهمیت کمتری دارد – Cardiac Arrhythmias and Their Electrocardiographic Interpretation فصل 13
Cardiac Failure, Heart Valves and Heart Sounds, Circulatory Shock فصول 22 تا 24 (گردش خون)
Treatment Its and - اهمیت کمتری دارند
مایعات بدن و کلیه ها فصل 32 – Diseases Kidney, Diuretics - اهمیت کمتری دارد (سلولهای خونی، ایمنی و انعقاد خون )
فصل 33 – Polycythemia and, Anemia, Cells Blood Red – بیشترین اهمیت را دارد، البته یکبار خواندن فصل های دیگر خالی از لطف نیست.
Respiratory Insufficiency – Pathophysiology, Diagnosis, Oxygen Therapy – 43 فصل تنفس اهمیت کمتری دارد
– Physiology of Gastrointestinal Disorders – 67 Unit XII فصل گوارش اهمیت کمتری دارد
Unit XIV (هورمون)
مواردی که در هنگام خواندن فیزیولوژی باید به آنها اهمیت دهید
کلیات مکانیسم ها. مثال: ADH باعث جذب افزایش بازجذب آب از نفرون می شود، باید بدانید که در کدام بخشهای نفرون – distal
duct collecting, tubule collecting - و در پاسخ به چه سیگنالی – افزایش اسمالریته خون در شرایط دهیدراسیون می شود طبعا لازم نیست (اما مثال اینکه باعث افزایش کانال 2-aquaporin از طریق اثر بر گیرنده های V2تنظیم)به خصوص در مباحث قلب و گردش خون و تا حدی کلیه (به فرمولهای ساده)
مثال محاسبه کلیرانس یا رابطه اتساع پذیری – distensibility – و کمپلیانس – compliance) توجه داشته باشید. فرمولهای پیچیده تر را خود سوال قطعا به شما میدهد.(مثال از قانون Poiseuille شما فقط این را باید بدانید که جریان خون با توان چهارم شعاع رگ ارتباط دارد – که در متن به آن اشاره شده است - و حفظ فرمول لازم نیست.)
چیزهایی که در هنگام خواندن فیزیولوژی نباید به آنها اهمیت دهید:
میخواهید المپیاد زیست بدهید نه امتحان علوم پایه پزشکی (مباحث بالینی و داروها) البته باز هم در مباحث اولویت اول به خصوص قلب و ماهیچه اهمیت به نسبت بیشتر است، هرچند مطمئن باشید اگر در سوال دارویی مطرح شود، به مکانیسم عمل آن هم تا جایی که لازم باشد اشاره میشود.
حفظ کردن اعداد به غیر از موارد خیلی خیلی مهم مثل غلظت سدیم در ICF و ECF و ساختار مولکول ها
در کل تاکید باید بر روی مکانیسم های تنظیم باشد. مثال: تنظیم ضربان قلب از چگونگی ایجاد ضربان قلب مهمتر است.
قانون کلی در مورد حفظ کردن: شما فقط باید آن چیزی را حفظ باشید که خود به خود در یادتان میماند! مثال غلظتهای داخل و خارج سلولی سدیم 1000 بار در تمامی مباحثی از المپیاد که می خوانید تکرار می شوند. یا اینکه نام پروتئینهای Ras و p53 و عملکرد آنها درمباحث سیگنالینگ و سرطان مدام تکرار میشود) البته مهمتر اینکه در کمپبل هم به آنها اشاره شده است.
بیوشیمی
1 .اصول بیوشیمی لنینجر (ویرایش 6)
فصول 2 تا 7
Nucleotides and Nuclec Acids فصل 8
فصل 9
فصول 10 تا 12 (فصلهای 11 و 12 مطالب شدیدا حفظی – مانند انواع و اقسام کانال های غشا و پروتئین های درگیر در مسیرهای سیگنالینگ مختلف دارند – که اصلا و ابدا لازم نیستند. یک دور بخوانید تا شمای کلی در ذهنتان موجود باشد.)
فصل 13
فصول 14 تا 19 (در مباحث مربوط به متابولیسم، کثیری ساختار مولکولی، مکانیسم عمل آنزیم، و حفظیات وجود دارد. باز هم توجه کنید که تنظیم مهم تر است – مثال تنظیم گلیکولیز و 3 مرحله تنظیمی آن از بقیه مراحل و آنزیمهای دخیل مهم تر است. همچنین بعضی نکات که واضح است که خوراک سوال دادن است – مثل این موضوع که CO2 های آزاد شده در چرخه Krebs مربوط به
CoA-Acetyl وارد شده در همان دور نیستند!
فصل 23 (همیشه تنظیم مهم است.)
فصول 24 تا 28(توجه کنید در این بخش بار حفظیات کتاب به اوج خود می رسد، بخوانید تا صرفا یک شمای کلی در ذهن داشته باشید.
در کل، کتاب بیوشیمی لنینجر واقعا فوق العاده است. اگر وقت کافی دارید، خواندن تمام کتاب برای یک دور را حتما به شما توصیه میکنم. فقط اگر درگیر حفظیات آن شوید حتما نابود خواهید شد، پس حواستان باشد.
همان مباحثی که در بیوشیمی لنینجر مورد توجه هستند با همان اولویت ها در این کتاب اهمیت دارند. نکته اینکه بار حفظیات استرایر خیلی کمتر از لنینجر است پس اگر خواندن لنینجر برایتان سخت بود یا وقت کمتری داشتید شاید استرایر گزینه بهتری باشد. البته از نظر ما لنینجر کتابی است که هم زیست شناسی سلولی و هم مولکولی را علاوه بر بیوشیمی پوشش میدهد ولی استرایر اینگونه نیست. حل کردن سوالات آخر فصل استرایر) حتی اگر لنینجر را خواندید( هم خالی از لطف نیست.
فصول 2 تا 11 (با تاکید بر فصل 10 – Strategies Regulatory – گرچه مطالب این فصل در لنینجر نیز به صورت گسترده مورد توجه قرار گرفته است ولی به این صورت یکجا جمع نشده است.)
فصول 12 تا 14
فصل 15
فصول 16 تا 23
فصل 27
فصول 28 تا 32
فصل 36 (Development Drug – مشابه آن در لنینجر نیست و در کل مطالب خوبی دارد، اولویت این فصل نسبت به فصول 28 تا 32 بالاتر است)
نکته 2: اگر وقت خیلی زیادی ندارید، خواندن یکی از آنها کافی است، بعضی به استرایر تمایل بیشتری نشان میدهند و بعضی به لنینجر.
آناتومی گیاهی
زیست (Michael G. Barbour باربور و Thomas L. Rost) - زیست شناسی گیاهی . فصول 13 و 12 و 7 تا 3
زیست شناسی گیاهی - الهه علوی – انتشارات فاطمی (البته گویا این کتاب دیگر چاپ نمی شود و دسترسی به آن سخت شده است)
.الفبای گیاه شناسی – محمدصادق پورجعفری – انتشارات دانش پژوهان جوان (این کتاب یک جایگزین خیلی خوب برای کتاب خانم علوی است.)
زیست شناسی گیاهی – فیروزه چلبیان – انتشارات آییژ.
انتشارات خانه زیست شناسی – Ray F. Evert, Susan E. Eichhorn – ریون گیاهی زیست شناسی. 5
فصل های 16و 17
فصل های 18 تا 20
فصل 22
فصول 23 تا 26
فصل 27
نکته اول در مورد آناتومی گیاهی این است که این لیست کتاب ها می تواند خیلی طولانی تر شود! و خیلی ها کتاب دکتر چلبیان و زیست شناسی گیاهی ریون را توصیه می کنند.
نکته دوم: تمام مثال های کتاب الهه علوی و آن مثالهای کتاب رست که مربوط به گیاهان شناخته شده می شوند را یاد بگیرید)
فیزیولوژی گیاهی
1 .فیزیولوژی گیاهی - (تایز Taiz Lincoln و زایگر Zeiger Eduardo)
فصول 3 تا 10 (فصل 5 اهمیت کمتری دارد)
فصول 17 تا 23 (با وجود اینکه سوالات فیزیولوژی گیاهی در مبحث تنظیم کنندگان رشد – نور و هورمون ها – تقریبا در تمام دوره ها وجود دارند، تاکنون یا در سطح تایز و زایگر لازم نبوده است و یا اینکه نظر اساتید کامل با تایز و زایگر مغایر بوده است)
انتشارات خانه زیست شناسی – Ray F. Evert, Susan E. Eichhorn – ریون گیاهی زیست شناسی. 2
فصل 27 سیستماتیک گیاهی
سیستماتیک گیاهی – سیمپسون (G Michael –) انتشارات خانه زیست شناسی
فصول 2 تا 6 (به 2 نکته توجه داشته باشید، اول اینکه در فصل 2 در اواخر فصل خیلی تخصصی میشود، پس صرفا یک شمای کلی از فرایندهای بررسی پیشرفته سیستماتیک بسنده کنید. در فصول 3 تا 6 هم تاکید بیشتر بر آپومورفیهه و روند تکامل – درختهای فیلوژنتیک - است تا ویژگیهای هر گروه به صورت مجزا. همچنین سطوح تاکسونومیک زیر تیره را لازم نیست یاد بگیرید.)
فصل 9 بیشتر برای بخش آزمایشگاه به شما کمک میکند.
1 .مبانی زیست شناسی سلولی – بروس آلبرتس البته محتوای مفید این کتاب نسبت به حجم آن نسبتا کم است. پس میتوانید با سرعت بالا تمام فصول را بخوانید و نکات مهم را استخراج کنید.
زیست شناسی سلولی و مولکولی - محمدحسین امیری – انتشارات فاطمی )مهمترین ویژگی این کتاب سوالات عالی در آخر هر فصل آن است. در فصل ها سعی کنید قوانین کلی را استخراج کنید و خیلی به مسیرها و پروتئین های کثیری که نام برده شده اند توجهی نکنید.
نکته: پیشنهاد ما این است که اگر حداقل 12 فصل اول کمپبل را خوانده اید، از همان اول از کتاب دکتر امیری شروع کنید و اگر واقعا غیر قابل درک بود سراغ آلبرتس بروید.
ژنتیک کالسیک
1 .ژنتیک کالسیک – رضا شاه نظر نژاد خالصی - انتشارات فاطمی
2 .ژنتیک از دیدگاه حل مسئله – ساسان امینی - انتشارات اندیشه سرا
* خوب است هر دو کتاب را بخوانید، البته در صورت کمبود وقت اگر یکی از این کتاب ها را خواندید می توانید فقط مسئله های دیگری را حل کنید.
3 .مفاهیم و مسائل ژنتیک – ویلیام ر. ولنیتز – انتشارات فاطمی
فصول 1 تا 5 و 13 تا 15
ژنتیک مولکولی
1 .مقدمه ای بر آنالیز ژنتیک – گریفیتز (Griffiths. F.J Anthony)
ویرایش 9
فصول 11 و 12
فصول 6 تا 10( از لنینجر ساده تر و خلاصه تر است، توجه داشته باشید که در مجموع خیلی لازم نیست که ژنتیک مولکولی بخوانید و اگر خوب بیوشیمی و سلولی بخوانید بخش بزرگی از مطالب پوشش داده میشوند.(ویرایش 10 فصول 10 و 14)
فصول 7 تا 9 و 11 و 12 (از لنینجر ساده تر و خلاصه تر است، توجه داشته باشید که در مجموع خیلی لازم نیست که ژنتیک مولکولی بخوانید و اگر خوب بیوشیمی و سلولی بخوانید بخش بزرگی از مطالب پوشش داده میشوند.)
انتشارات خانه زیست شناسی – James D. Watson واتسون – Molecular Biology of the Gene( واتسون مولکولی ژنتیک. 2 فصول 20 و 21
اکولوژی
1 .الفبای اکولوژی جمعیت – کوشا پایداری – انتشارات دانش پژوهان جوان (فصل 7 اهمیت کمتری دارد.)
2 .بوم شناسی – محمد کرامالدینی – انتشارات فاطمی
رفتارشناسی
1 .مقدمه ای بر اکولوژی رفتار – کربز Krebs. R John و دیویس Davies. B Nicholas – ترجمه عبدالحسین وهابزاده –انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد تا آخر فصل 14 – به چهارچوب ها و چگونگی انجام محاسبات خیلی توجه کنید. همچنین، سعی کنید که یک شمای کلی از هر ویژگی رفتاری در ذهنتان داشته باشید مثال اینکه در مورد بحث «میعادگاه همسرایان» یادتان بماند که یک سری از خفاش های نر در بالای درخت کنار هم جمع میشوند.
2 .رفتارشناسی – محمد کرامالدینی – انتشارات فاطمی
منبع تکمیلی برای المپیاد زیست شناسی
بعد از مطالعه منابع ذکر شده لازم است که منابع تکمیلی تر را مطالعه کنید.
زیستشناسی عمومی
Biology – Peter H. Raven, Kenneth A. Mason
البته فکر کنم ترجمه این کتاب هم موجود است ولی مربوط به یک ویرایش خیلی قدیمی است. می توانید از این کتاب، به شکل ها فقط نگاه کنید، در بعضی مباحث شکل های کامل تری از کمپبل دارد.
1 .فیزیولوژی برن و لوی
سیستم عصبی فصول 4 تا 6
عضله
سیستم گردش خون
سیستم تنفسی
سیستم کلیوی
سیستم اندوکرین
نکته اول: بخشهای سیستم عصبی، عضله، گردش خون به خصوص بخشهای مربوط به قلب و سیستم تنفسی با گایتون تفاوت محسوس دارند.
نکته دوم: فیزیولوژی برن واقعا کتاب خوبی است ولی در نهایت از گایتون خیلی مستقیم تر سوال می آید، پس برای فهم بیشتر و آشنا شدن با مسایل جدید برن بخوانید ولی هنگام مرور قبل از امتحان بیشتر بر گایتون متمرکز باشد
Patricia M. Schulte شولت و Cristopher D. Moyes مویز – جانوری فیزیولوژی مبانی.
خوب است بعد از این که گایتون را خواندید، مباحث مربوط به جانوران دیگر مثال سیستم بینایی حشرات و سیستم تنفسی پرندگان و تنظیم هوای مثانه شنا در ماهیها را نیز از این کتاب بخوانید. اولویت بندی ها همانند گایتون است، فقط اینکه مبحث سیستم های حسی – فصل 6–را هم بخوانید.
اگر یکی از لنینجر و استرایر را خوانده اید، آن دیگری را هم بخوانید!
زیستشناسی سلولی
Molecular Biology of the Cell – Bruce Alberts
Molecular Biology of the Cell The Problems Book – John Wilson, Tim Hunt
در هر فصل در بخش Handling Data سوالات بسیار بسیار خوبی را میتوانید بیابید.
ژنتیک کالسیک
مقدمه ای بر آنالیز ژنتیک – گریفیتز Griffiths. F.J Anthony ویرایش 9 و 10
فصول 2 تا 5 در فصل 5 تاکید بیشتر بر روی ژنتیک باکتریها است.
فصل 19
همان هایی هم که در قدم دوم نوشته ایم اضافی هستند!
اگر همچنان خواستید در این حیطه مطالعه کنید میتوانید از این کتاب ها استفاده کنید:
Lewin’s Genes XI – Jocelyn E. Krebs
Molecular Biology – Robert F. Weaver
جانورشناسی
Cleveland P. Hickman هیکمن – جانورشناسی
فصول 12 تا 23
توجه مهم 1: گروه هایی از جانوران مهم هستند که در کمپبل به آنها اشاره شده است، هیچ گاه کسی از شما ویژگی های شاخه گاستروتریکا یا شاخه گناتوستومولیدا را نخواهد پرسید.
توجه مهم 2 : !خواندن جانورشناسی به صورت تخصصی عمدتا برای دوره و آن هم آزمایشگاه جانورشناسی دوره است.
توجه مهم 3: به طور کلی در المپیاد بی مهرگان از مهره داران خیلی مهم تر هستند.
Introduction to Population Ecology – Larry L. Rockwood
فصلهای 1 تا 6، توضیح اینکه در این کتاب شما مباحث ریاضی پیشرفته تری از کتاب دکتر پایداری میتوانید بیابید که البته خیلی هم )در سطح مرحله 2 اصلا( لازم نیستند. بیشتر برای فهم بیشتر مطالب به خصوص در مورد برهمکنش های بین گونهای )فصل 7 به بعد( میتواند به
شما کمک کند.
از کتاب های این دسته برحذر باشید چون فوق العاده جذاب بوده و میتوانند شما را با بی توجه کردن نسبت به قدمهای پیشین به نابودی بکشانند!
Medical Physiology – Walter F. Boron, Emile L. Boulpaep
از لحاظ مطالب یکی دو رده از برن و گایتون بالاتر است. فقط مسئله این است که این مطالب اضافی در المپیاد و حتی پزشکی در علوم پایه لازم نمی شوند.
Biochemistry – Donald Voet, Judith G. Voet
به صورت خلاصه جز برای کهنه کارهایی که انگلیسی واقعا خوبی دارند و لنینجر و استرایر را خوانده اند توصیه نمیشود! و اینکه در این سطح بیوشیمی واقعا برای المپیاد و هیچ رشته دانشگاهی دیگری جز بیوشیمی لازم نیست.
Fundamentals of Biochemistry – Donald Voet, Judith G. Voet
بسیار خلاصه تر از Voet اصلی است، در بعضی مباحث می تواند دید جدیدی را به شما ارائه دهد.
Molecular Cell Biology – Harvey F. Lodish
خیلی از آن چیزی که لازم هست سطح بالاتر است
جانورشناسی:
Invertebrates – Richard C. Brusca, Gary J. Brusca
اگر می خواهید دکترای جانورشناسی بگیرید، برای شما توصیه میشود! شکلهای کتاب شاید بتوانند در مبحث آزمایشگاه به شما کمک کنند.
Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach – Edward E. Ruppert, Robert D. Barnes
Zoology – Stephen A Miller, John P. Harley
کتاب هایی با دید تکاملی تر به جانورشناسی، اصال و ابدا لازم نیستند.
المپیاد زیست شناسی چند مرحله دارد و چه زمانی برگزار می شود؟
المپیاد زیست شناسی 3مرحله دارد و در زمستان (معمولا بهمن یا اوایل اسفند) برگزار می شود.
مراحل بعدی المپیاد چه زمانی برگزار می شود؟
در صورت اخذ تراز قبولی در مرحله نخست، مرحله بعدی در بهار (معمولا اردیبهشت) و مرحله پایانی آن در تابستان برگزار می شود.
شرایط اعزام به المپیاد جهانی زیست شناسی چیست؟
در صورت دریافت مدال طلا، عضو باشگاه دانش پژوهان جوان می شوید . در آن باشگاه بعد از آماده سازی شما برای المپیاد جهانی زیست شناسی، آزمونی گرفته می شود که در صورت موفقیت در آن به المپیاد جهانی زیست شناسی اعزام می شوید.
منابع مطالعاتی المپیاد زیست شناسی چیست؟
منابع مطالعاتی المپیاد زیست شناسی بسیار گسترده است که به صورت جامع در مقاله به توضیح آن پرداخته شده است.
منبع: مشاوره نظام وظیفه
