مشهورترین و مقدسترین مسجد در جهان اسلام، واقع در شهر مکه است که کعبه، قبله مسلمانان، در آن قرار دارد. اشیا، بناها و اماکن مقدسی همچون حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل در این مسجد جای گرفتهاند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام عمومی مسجد، احکامی ویژه نیز دارد. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب است در صورت استطاعت، یک بار در عمر خود به مکه سفر کند (سفر حج) و مناسکی را که برخی از آنها در این مسجد انجام میگیرد، انجام دهد.
مسجدالحرام، در شهر مکه عربستان سعودی میان کوههای ابوقبیس، اجیاد، هندی و عمر واقع است.
حدود کنونی مسجدالحرام: از شرق به کوه ابوقبیس، از غرب به کوه عمر و خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و کوه هندی و از جنوب به خیابان اجیاد و مَسفَله محدود میشود.
حدود حرم تا مسجدالحرام در نقاط مختلف، متفاوت است: از تنعیم تا مسجدالحرام ۶۱۵۰ متر، از جعرانه تا مسجد ۱۸۰۰۰ متر، از مسیر طائف در نقطه هُدی تا مسجدالحرام ۱۵۵۰۰ متر، از مسیر لیث تا مسجد ۱۷۰۰۰ متر و از راه جده تا مسجدالحرام ۱۱۰۰۰ متر فاصله است
تاریخچه
مسجد الحرام، رویدادها، تغییرات، بازسازیها و توسعههای متعددی داشته که در منابع تاریخی و روایی ثبت شدهاند و مهمترین آنها عبارتند از:
دوره پیش از اسلام
دوره اموی
دوره خلفای چهارگانه
دوره عباسی
دوره سعودی
کعبه
حجر الاسود
مقام ابراهیم
حجر اسماعیل
حظیم
زمزم
مستجار
ملتزم
درهای مسجد الحرام
آثار مکتوب بسیاری درباره مسجدالحرام نگاشته شده است. این آثار بر دو دستهاند: برخی آثار به صورت مستقیم به موضوع مسجدالحرام پرداختهاند؛ اما برخی دیگر به مناسبت پرداختن به شهر مکه، از مسجدالحرام نیز سخن گفتهاند. قدیمترین اثر موجود که به صورت مفصل مسجدالحرام را معرفی کرده، کتاب أخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار نوشته ابوالولید ازرقی مربوط به قرن سوم قمری و سپس اخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه نوشته محمد بن اسحاق بن عباس فاکهی مکی از همین قرن است.
برخی دیگر از منابع عبارتند از:
اشارة الترغیب و التشویق الی المساجد الثلاثة و الی البیت العقیق نوشته شمسالدین محمد بن اسحاق خوارزمی (درگذشتۀ ۸۲۷ق.).
العِقد الثَّمین، نوشته تقی الدین فاسی(درگذشتۀ ۸۳۲ق.) که از منابع بسیار مهم در تاریخ مکه و مسجدالحرام است.
تاریخ مکة و المسجد الحرام و المدینة المنورة و القبر الشریف نوشتۀ محمد بن محمد بن احمد بن الضیاء مالکی (درگذشتۀ ۸۸۵ق.).
