مرز میان کنشگریِ واقعی و انفعال مجازی، هیچگاه به اندازه امروز باریک و فریبنده نبوده است. پدیدهای که در سالهای اخیر شتاب گرفته، تغییر کارکرد فضاهای تعاملی به سنگرهایی برای واکنشهای بیهزینه است. این یادداشت، تلاشی است برای واکاوی این لایه پنهان؛ بررسی اینکه چگونه کامنتها و نظرات شتابزده، جایگزین شجاعتِ تغییر شدهاند و با سرریز از دنیای مجازی، تارهای زیستِ اجتماعی ما را در واقعیت تهدید میکنند.
نوشتن یک خط نظر در پلتفرمهای مجازی، به سادهترین و بیهزینهترین شکلِ ممکن برای تخلیه عصبانیتهای فروخورده تبدیل شده است. پشت بسیاری از این واکنشهای تند و تیز، ترسی پنهان جا خوش کرده؛ ترس از مواجهه رو در رو یا ناتوانی از ایجاد تغییر در دنیای واقعی. وقتی از وضعیتی عمیقاً ناراضی هستیم اما اراده یا توان مسئولیتپذیری برای تغییر را نداریم، به راحتترین کار ممکن پناه میبریم. تغییر دادن و اصلاح ساختارها، حرکت میخواهد و هزینهبر است، اما توییت زدن و کامنت گذاشتن خیر. اینجاست که شبکههای اجتماعی پناهگاه نوعی «جسارتِ کاذب» و «توهم دانایی» میشوند؛ فضایی امن که چون فرد میداند دست کسی در واقعیت به او نمیرسد، دست به تندترین واکنشها میزند.
واقعیت این است که ساختار الگوریتمها، ذائقه مخاطب را به مصرف محتواهای منقطع، سطحی و تکخطی عادت داده است. اما این شیفتگیِ مفرط به پیامهای کوتاه، با یک خسارت بزرگ همراه بود؛ به همان اندازهای که به این گزیدهگوییهای شتابزده عادت کردیم، آداب اجتماعی و فرهنگ زندگی جمعی را از دست دادیم.
تاریخ و دانش، نگهبانان اصیل فرهنگ در هر جامعهای هستند. مطالعه این دو گزاره، درهای بسته ذهن را باز میکند و به انسان قدرت اولویتبندی موضوعات را میدهد تا امر "مهم" را از امر "مبتذل" تفکیک کند. آداب اجتماعی پدیده پیچیدهای نیست که رعایتش کار طاقتفرسایی باشد؛ بلکه قواعد سادهای برای زیستن در کنار یکدیگر است. این آداب مثل زرهی برای محافظت از انسانیت ماست و وقتی این زره را تحت تأثیر فضاهای مجازی(ناخودآگاه) از تن درمیآوریم، ترکشهای ضدفرهنگ مستقیم به روح و روانمان شلیک میشوند.
وقتی به صورت مستمر واکسن آگاهی و مطالعه را تزریق نکنیم، ویروس بیفرهنگی خیلی سریع کل سیستم جامعه را در بر میگیرد. رعایت نکردن قواعد، همیشه راحتتر از پایبندی به آنهاست. پیامد این بیانضباطی، سقوط به ورطه نوعی «لمپنیسم مدرن» است که متأسفانه لذتی آنی و کاذب هم به همراه دارد؛ درست شبیه به تخلیه روانی حاصل از فحاشی در اوج عصبانیت که همه میدانند کار ناپسندی است، اما چون فرد را در لحظه سبک میکند، سیستمِ پاداش مغز آن را به عنوان یک راهکار فوری به رسمیت میشناسد.
انسان تحت تأثیر فضای دیجیتال، ولع عجیبی برای عبور از خط قرمزها و استانداردهای یک شهروند مفید و متعهد پیدا کرده است. سرعت پخش این ویروس در بزنگاه رویدادهای تلخ اجتماعی و سیاسی چندهزار برابر میشود؛ وضعیتی که در آن دستهجمعی به زره فرهنگ ضربه میزنیم تا جایی که این پوشش محافظتی کاملاً بیخاصیت و ناکارآمد شود.
انسان به صورت ذاتی و سیستماتیک، نوعی ترس درونی از بیان عقاید واقعی خود دارد که یک مکانیسم دفاعی طبیعی است. در فضای مجازی، وقتی یک حادثه تلخ رخ میدهد و موجی سنگین از احساسات، نفرت و درد راه میافتد، این ترس فعالتر میشود. در چنین شرایطی، همرنگی با جماعت شکل میگیرد؛ ترسی شدید از قضاوت شدن که مانع از بیان نظرات عقلانی و منطقی میشود.
فرد برای فرار از انزوا و مصون ماندن از هجمهها و قضاوتها، ناخودآگاه وارد این چرخه تکرار میشود و همان حرفی را میزند که اکثریت میزنند. فضای مملو از نفرت، هر نظر مخالفی را فوراً تکفیر و بایکوت میکند و سپس مخاطبی که در دام این ضدفرهنگِ ناشی از فقر مطالعه میافتد، بدون هیچ راستیآزمایی یا سنجش منطقی، صرفاً برای فرار از تنهایی با موج غالب همصدا میشود.
بزرگترین خطای استراتژیک ما این است که تصور میکنیم این جنجالها داخل صفحات شیشهای موبایلها باقی میمانند. اما این زنجیره مخرب، به شکلی کاملاً ناخودآگاه و خزنده، از دنیای مجازی به سطح جامعه، کانون خانواده، محیط کار و تمام روابط انسانی ما در دنیای واقعی سرریز میشود و تار و پود زندگی واقعی را فرو میپاشد.
برای برونرفت از این بحران، نیازمند حرکت به سوی «سواد انتقادی» و احیای سنتِ مطالعه هستیم. راهکار کلیدی، ایجاد فضای درنگ و تامل پیش از هرگونه واکنش است. باید آگاهانه در برابر جریانهای مواجِ هیجانی توقف کنیم، سنجش عقلانی و راستیآزمایی را جایگزین داوریهای شتابزده کنیم و به یاد داشته باشیم که تغییر جامعه، از پذیرش مسئولیت در دنیای واقعی آغاز میشود.
ایران به سلامت باد
سید فرشاد فیض آبادی
