همه چیز درباره فرش کاشان

فرش‌های کاشان نیز مانند بسیاری از انواع فرش‌های ایرانی، نام خود را از شهر مبدأ خود یعنی کاشان گرفته‌اند. بافندگی این فرش‌ها به قرن هفدهم بازمی‌گردد و تصور می‌شود که برخی از طرح‌های کوچک‌تر ابریشم حتی به اوایل قرن شانزدهم بازمی‌گردد. فرش‌های کاشان به‌خاطر زیبایی بی‌نظیر خود شناخته می‌شوند و مورد توجه فرش‌سازان در سراسر جهان است. این راهنمای فرش به شما کمک می کند اگر به دنبال داشتن یکی از این قطعات شگفت انگیز هستید تصمیم آگاهانه تری بگیرید.

برای دیدن مجموعه  فرش های ماشینی کلاسیک هایپر فرش پلاس کلیک کن

فرش کاشان کجا ساخته می شود؟

کاشان یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران است که در مرکز آن قرار دارد و از هر طرف توسط کویر احاطه شده است. کوه‌های غرب فقط آب کافی برای زنده ماندن را فراهم می‌کنند، اما نه خیلی بیشتر، در نتیجه پشم سفت‌تر و خشن‌تر بود و برای فرش‌بافی خوب نبود. فرش‌های اولیه کاشان با پشم مرینوس که از منچستر وارد می‌شد و نرم‌تر و لطیف‌تر از پشم‌های موجود در این منطقه بود، درست می‌شد. در فرش‌های بعدی از پشم سبزوار، منطقه‌ای در ایران که با کیفیت‌ترین پشم تولید می‌شود، استفاده می‌شود.

فرش‌های کاشان پیشینه‌ای غنی دارند که به قرن هفدهم در دوران صفویه بازمی‌گردد. سوابقی از خلاقیت‌های کوچک‌تر از ابریشم وجود دارد که قدمت آنها حتی قبل از اوایل قرن شانزدهم است. کاشان خلوتگاه محبوبی برای تعطیلات حاکمان سلسله صفوی بود. به این ترتیب، این شهر بهترین ها را به مهمانان ارجمند خود ارائه می کرد، از خانه های تعطیلات مجلل گرفته تا معماری های دیدنی. حتی فرش ها نیز با در نظر گرفتن وضعیت مهمانان ساخته شده اند. جای تعجب نیست که فرش‌های کاشان یکی از با شکوه‌ترین فرش‌های ایرانی هستند. برخی از فرش‌هایی که در آن دوران بافته شده‌اند، شهرت جهانی دارند. بافندگان در طول قرن ها کیفیت بالایی را در مواد، رنگ ها، نقش ها و سبک گره زدن خود حفظ کرده اند. وقتی فرش کاشان می‌خرید، می‌دانید که در حال خرید تکه ای از تاریخ هستید.

چگونه فرش کاشان را تشخیص دهیم

فرش کاشان نه تنها ظاهر هر اتاقی را فوراً زیبا می کند، بلکه شروع کننده مکالمه بسیار خوبی نیز می باشد. یکی از راه های آسان برای تشخیص فرش کاشان این است که آن را برگردانید و گره های زیر آن را بررسی کنید. بافندگان از گره نامتقارن سنه برای ایجاد فرش کاشان استفاده می کنند. این امر آنها را از اکثر فرش های ایرانی که معمولاً دارای گره های متقارن هستند متمایز می کند. نقوش مدال و گوشه و استفاده از ترکیب رنگی عمیق و غنی از آبی، قرمز و عاجی از دیگر ویژگی های بارز فرش کاشان است. باید تکنیک بافت و مواد مورد استفاده، رنگ‌های فرش و نقوش و مدال‌هایی که فرش را زینت می‌دهند بررسی کنید. در زیر به هر یک از این عوامل می پردازیم:

تکنیک بافت

فرش کلاسیک کاشان با گره فارسی نامتقارن بافته می شود. اولین کاری که باید هنگام بررسی یکی از این فرش ها انجام دهید این است که آن را برگردانید و به پشت آن نگاهی بیندازید. اگر گره ها نامتقارن هستند، یکی از نشانه های این است که آنچه شما به آن نگاه می کنید، کاشانی است.

انواع گره های مورد استفاده در بافت فرش کاشان

فرش‌های کاشان معمولاً با استفاده از نوع نامتقارن دو گره به نام گره سنه بافته می‌شوند. فرش ها متراکم و سنگین هستند. یک فرش کاشان 4 اینچ در 7 اینچ می تواند حدود 10 کیلوگرم وزن داشته باشد. دوبار گره و چگالی سنگین تر، این فرش ها را بسیار بادوام می کند.

فنون فرش بافی کاشان

فرش های کاشان بر روی نوع خاصی از بافندگی معروف به «دار» بافته می شود. بافندگان هر گره را با استفاده از تکنیک گره فارسی که یک سبک نامتقارن از بافتن تار و پود با دو نخ پود در بین ردیف ها گره می باشد، می سازند. فرشبافان کاشانی بر این سبک مسلط بوده و با مهارت و دقت فراوان از آن استفاده می کنند و در نتیجه فرش هایی با ظرافت و پرداخت استثنایی به دست می آید. نگاهی به گره های پشت فرش می تواند به شما اطلاعاتی در مورد دقت زیاد در ایجاد هر گره بدهد. فرش های کاشان از مرغوب ترین فرش های ایرانی هستند که می توانید پیدا کنید. مواد و نقوش این فرش‌ها از زمانی که به‌ویژه برای حاکمان سلسله صفوی که انتظاری جز بهترین‌ها نداشتند خلق شدند، همچنان منعکس‌کننده منشأ آن‌ها بوده است.

ترکیب موادی که بافنده استفاده می کرد بر بافت محصول نهایی تأثیر گذاشت. فرش های کاشان با وجود بافت سفت، در لمس نرم هستند. این به خوبی از مهارت بافندگان در دستیابی به نرمی بدون قربانی کردن دوام در ساخت آنها صحبت می کند. استفاده از رنگ های گیاهی نیز به بافت منحصر به فرد این فرش ها کمک می کند.

برای دیدن مجموعه فرش های ماشینی مدرن هایپر فرش پلاس کلیک کن

جنس فرش کاشان

فرش های اصل کاشان دارای پایه نخی و پرز 100% پشمی می باشد. شمع معمولاً کوتاه می شود تا پیچیدگی های کار طراحی را به نمایش بگذارد. از آنجایی که این فرش‌ها دستباف هستند، یافتن این فرش‌ها با کیفیت‌های متفاوت غیرعادی نیست. با این حال، تغییرات کمی وجود دارد، به طوری که برخی از بافندگان از برجسته های ابریشمی در شمع استفاده می کنند. تعداد کمی از بافندگان نیز از تمام مواد ابریشم در ساخت فرش های خود استفاده می کردند، اما این موارد بسیار نادر است.

بافندگان از ترکیبات مختلف پنبه، پشم و ابریشم در آثار خود استفاده می کردند. یکی از رایج‌ترین ترکیباتی که در فرش‌های کاشان می‌توانید پیدا کنید، پایه‌های نخی است که با پرزهای پشمی نرم پوشیده شده‌اند. برخی از بافندگان با بافتن هایلایت های ابریشمی ، به خلاقیت های خود یک لمس ظریف سلطنتی داده اند. این اضافه کوچک تفاوت زیادی در ظاهر، احساس و ارزش فرش تمام شده ایجاد می کند. بافندگان دیگر با استفاده از تمام مواد ابریشم در خلاقیت خود این کار را یک قدم جلوتر بردند. با این حال، استفاده از تمام مواد ابریشم به دلیل هزینه بالای تامین مواد رایج نبود.

پشم نیوزلند

صرف نظر از اینکه فرش از پنبه، پشم یا ابریشم باشد، تنها چیزی که در فرش کاشان ثابت می ماند این است که فقط از مرغوب ترین مواد استفاده شده است. پشم مرینوس وارداتی از انگلستان ماده انتخابی در فرش های کاشان قبلی بود زیرا بافندگان پشم با کیفیت مشابه را در ایران پیدا نمی کردند. این روند زمانی تغییر کرد که بافندگان پشم مرغوب تولید شده در شهر سبزوار ایران را کشف کردند.

رنگهای معمولی که در فرش کاشان یافت می شود

قرمز پررنگ و آبی سرمه‌ای با تضادهای عاجی، رنگ‌های اصلی مورد استفاده در فرش‌های کاشان پیشین بودند، که معمولاً در زمینه قرمز با حاشیه‌های آبی احاطه شده بود. البته این چیدمان دارای تنوع های متعددی بود که منجر به آرایش خیره کننده ای از فرش های کاشان شد. عاج رنگ اصلی است که برای جبران رنگ های قرمز تیره و آبی استفاده می شود. در طول دهه 1970، بافندگان شروع به استفاده از رنگ‌های پاستلی در خلاقیت‌های خود کردند، با زمینه‌هایی به رنگ‌های آبی ملایم، سبز و خاکستری و بافت‌هایی به رنگ‌های نیلی، آبی و قرمز. این روند تا اواخر دهه 1980 ادامه داشت، زمانی که بافندگان دوباره شروع به استفاده از قرمز تیره سنتی و آبی سرمه ای کردند.

مهم نیست که بافندگان از چه رنگ هایی در آثار خود استفاده می کردند، تنها چیزی که ثابت بود این بود که رنگ ها همیشه از منابع طبیعی استخراج می شدند. منابع طبیعی متداول مورد استفاده برای به دست آوردن رنگ های مورد استفاده در فرش کاشان، برگ تاک، پوست انار، پوست آجیل و سایر قسمت های گیاه بود.

اندازه های معمولی فرش کاشان

اگرچه فرش کاشان را می‌توانید در اندازه‌های وسیعی پیدا کنید، اما رایج‌ترین آنها عبارتند از: 4*6، 7*10، 8*10 و 10*13 اینچ.

سبک‌های عمده در نقشه فرش کاشان

فرش های کاشان فوراً با نقوش متمایز «مدل و گوشه» قابل تشخیص هستند. این طرح با الهام از الگوهای استادانه موجود در تزیینات سنتی ایرانی ساخته شده است. نقوش مدالیون الماسی شکل در میان زمینه باغ مانندی به همان اندازه استادانه به نام میدان شاه عباس بافته شده است. مزرعه شش عباس که به افتخار فرمانروای مغول که سهم قابل توجهی در محبوبیت هنر نساجی ایرانی در قرن هفدهم داشت، نامگذاری شده است، از مجموعه ای از اشکال گل منحنی پیوسته تشکیل شده است.

الگوی مدال و گوشه از یک مدال مرکزی تشکیل شده است که توسط یک میدان رنگارنگ که از گل ها و شاخ و برگ در هم تنیده شده است احاطه شده است. گل ها و شاخ و برگ ها انواع مختلفی داشتند. آنها به صورت ترکیبی از ساقه‌های گل منفرد، شکوفه‌ها، رزها و نخل‌های در هم آمیخته با تاک‌های منحنی به تصویر کشیده شده اند.اینها همه به طور متراکم در اطراف مدالیون مرکزی طراحی شده اند. این چیدمان در کنار رنگ‌های به کار رفته در فرش‌های کاشان، به آنها جلوه‌ی باشکوهی می‌بخشد.

در کاشان نقشه‌های مختلفی بافته می‌شود که ممکن است این طرح‌ها، اصالتاً از نقاط دیگر کشور وارد کاشان شده باشد، اما به‌طور کلی و بررسی‌های صورت گرفته بر نقشه‌های قدیمی و جدید، عمده فرش‌های بافته‌شده در کاشان به ۸ سبک اصلی تقسیم می‌شود.

طرح لچک ترنج یا ترنج و محراب

این طرح به احتمال زیاد از نقش جلدهای چرمی کتاب‌های قدیمی و برخی کاشی کاری‌های مساجد و مدارس الهام گرفته شده‌است و حداقل از دوره صفویه در طراحی فرش ایران مرسوم بوده و یکی از عمومی‌ترین سبک‌های نقشه فرش در کاشان است که در مناطق دیگری همچون یزد، کاشمر، اردستان و کشور مصر نیز از آن تقلید کرده‌اند.

طرح افشان

طرح افشان نقشه خاص و محبوبی است که بدون ترنج و محراب یا لچک بوده و از گل و بوته‌های بزرگ و کوچک و خطوط منحنی اسلیمی متن تشکیل شده و با نوار حاشیه احاطه شده‌است. طرح افشان که از طرح‌های فرعی شاه عباسی است، به طرح سرتاسری شاه عباسی نیز معروف است. از نوع‌های ویژه آن می‌توان افشان شکسته، افشان دسته گلی، افشان حیوان دار، افشان اسلیمی و افشان ترنج دار را نام برد. از نامداران نقشه‌کش این طرح به میرزا عباس صنیعی و پسرش محمد صنیعی می‌توان اشاره کرد.

طرح گلدانی و درختی

طرح گلدانی و درختی یکی از اصیل‌ترین نقشه‌های کاشان است که پیشینه ای دراز دارد. فرش‌های طرح گلدانی معروف دوران صفویه منسوب به جوشقان کاشان است. در حال حاضر این طرح در کاشان و منطقه ابوزیدآباد و بیشتر به صورت فرشچه بافته می‌شود. نوعی از این طرح به نام «حاج خانمی» نیز در کاشان و نطنز بافته می‌شود. این طرح انواع مختلف دارد و از ویژگی‌های آن این است که تکراری نبوده و سرتاسر بوم را گلدان یا درختی می‌پوشاند. برخی نقشه‌های دبیرالصنایع از این نوع است. نقشه‌های شادسر ابوزید آباد نیز عمدتاً گلدانی و درختی است.

طرح محرابی

طرح محرابی از آن جهت که تداعی کننده محراب مسجد است، به آن نام مشهور گردیده‌ و بیشترین کاربرد آن نیز استفاده در مساجد می‌باشد. قسمت بالای بوم یا زمینه، قوس محراب طراحی می‌گردد که عمدتاً حالت دوم لچک را دارد و نوار حاشیه نیز زمینه فرش را احاطه می‌کند. ممکن است خطی از قرآن، حدیث یا اسماء متبرکه در قوس محراب یا جای سجده و بعضاً در حاشیه فوقانی یا تا نیمه حاشیه‌های راست و چپ نیز نوشته شود. در متن و حاشیه نیز از نگاره‌های جانوران، پرندگان و انسان به هیچ رو استفاده نمی‌شود تا برای نمازگزار اشکالی ایجاد نکند. در نقشه محرابی کاشان، انواع محرابی گلدانی، ستوندار، قندیلی و درختی با نگاره‌ها و قوس‌های گردان در فرشچه طراحی می‌گردد و در انواع ابریشمی و کرکی بافته می‌شود.

طرح شکارگاه

نقشه‌های طرح شکارگاه در کاشان مربوط به دوره صفویه می‌شود. سرتاسر زمینه یا بوم طرح شکارگاه شامل منظره ای از شکارگاه شامل حیوانات، شکارچی و گیاهان مختلف بوده و دارای نقشه سراسری است. امروزه این طرح به گونه ای محدود و بیشتر به صورت فرشچه و با خامه ابریشم یا کرک در کاشان و ابوزیدآباد بافته می‌شود. از طراحان معاصر می‌توان به سید محمد افسری در این خصوص اشاره کرد.

طرح‌های واگیره‌ای

طرح‌های واگیره‌ای شامل قسمتی از کل فرش (مثلاً یک‌هشتم، یک شانزدهم و یک سی و دوم) است و در بوم تکرار می‌گردد و انواع مختلف دارد که سه طرح اصلی آن که در کاشان بافته می‌شود عبارتند از:

  • طرح خشتی یا قابی
  • طرح بته ای (بته جقه)
  • طرح‌های تصویری در طرح‌های تصویری نقشه به صورت سراسری است و در کاشان سابقه طویلی دارد.

در دوران معاصر نیز خانواده افسری به ویژه سید امیرحسین افسری کاشانی که اکثرا فرش‌های دربار محمد رضا شاه پهلوی را به صورت سفارشی می‌بافتند و همچنین برادران ایشان به نام‌های سید محمد افسری و سید نظام الدین افسری و کسانی چون کاشف و محمد آقا قاسمی و محمد سعید به این طرح‌ها پرداخته‌اند. این طرح‌ها که به مینیاتوری یا نگاه گری نیز معروف می‌باشند به ۳ دسته تقسیم می‌شوند:

  • منظره ای
  • شمایلی
  • چهره ای

طرح محتشم

طرح محتشم نقوش تلفیقی هندسی و گردان دارد و قالب کلی آن، لچک ترنج است. دو تفاوت اصلی این طرح که باعث جذابیت آن شده، حاشیه پهن بسیار زیبای آن و نیز طرح ساده شده درخت بید مجنون، گل‌ها و برگ‌ها و ساقه هماهنگ آن است که لچک‌های فرش، درختان بید را نشان می‌دهد. در حاشیه بزرگ و پهن آن نیز گل‌های شاه‌عباسی و بند گره وجود دارد. عمدتاً گل‌های فرش، قابی شکل بوده و در داخل آنها شاخ و برگ تنظیم شده‌است.

حاج ملاحسن محتشمی، از فرش‌بافان کاشانی در عصر قاجار است که در بافتن فرش‌های نقش‌برجسته استاد بوده‌است. حاج ملّا حسن در سنّ هفتاد سالگی به تاریخ ۱۱ رجب ۱۳۳۵ درگذشت.

فرش‌خانه

«فرش‌خانه» نامی است که بر خانه حاج باب قربان علی عدالت، از بزرگترین تاجران و تولیدکنندگان فرش کاشان در زمان قاجار، گذاشته شده‌است. در فرش‌خانه ۲۸ تخته فرش از دوره صفویه تا قاجاریه به نمایش گذاشته شده‌است.

چگونه عمر فرش کاشان خود را افزایش دهیم

داشتن فرش کاشان با طراحی پیچیده، پشم مرغوب و ساخت نفیس، مانند داشتن یک اثر هنری است و مانند تمام آثار هنری نیاز به نگهداری دارد تا کیفیت و ظاهر زیبای خود را حفظ کند. نور مستقیم خورشید رنگ ها را به سرعت محو می کند، بنابراین مطمئن شوید که فرش خود را در محلی قرار دهید که در معرض نور خورشید نباشد. یک جاروبرقی ملایم یک بار در هفته به حذف کثیفی و زباله هایی که می توانند پشم را خراش دهند یا خطوط طرح را کدر کند، کمک می کند. فرش های کاشان به اندازه ای محکم هستند که وزن مبلمان شما را بدون نشان دادن هیچ نشانه ای از فشار تحمل کنند. با این حال، هنگام قرار دادن مبلمان بر روی هر نوع فرش، همیشه توصیه می شود که جای مبلمان را هر چند وقت یک بار عوض کنید. با مراقبت مناسب می توانید انتظار داشته باشید که فرش کاشان خود را در همان شرایطی که آن را خریداری کرده اید به نسل بعدی تحویل دهید.

جمع بندی

کمتر منشا فرشی وجود دارد که شهرت آن با شهر کاشان قابل رقابت باشد. کاشان مخفف بالاترین استانداردها و تولید سنتی بهترین صنایع دستی است. یکی از معروف‌ترین فرش‌های ایرانی، فرش اردبیل در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن است که می‌گویند در این شهر بین اصفهان و تهران بافته شده است. در امپراتوری ایران، کاشان یکی از مهم‌ترین مکان‌های تجاری در جاده معروف ابریشم محسوب می‌شد که هنوز هم وجود دارد. اما امروزه این مکان اهمیت خود را از دست داده است.

فرش کاشان بیشتر از پشم بسیار مرغوب بافته می شود. تولید فرش در گذشته با افت روبه‌رو شده بود، اما تا به امروز به قوت قبلی خود بازگشته است. به همین دلیل فرش کاشان از محبوبیت بالایی برخوردار است و مورد توجه صاحب نظران این صنعت است. تار و پود معمولاً از پنبه و پرز از پشم گوسفند مرغوب است. گره متراکم با گره ایرانی فرش هایی را ایجاد می کند که صاحبان آن برای مدت طولانی از آن لذت خواهند برد. رنگ آمیزی این فرش های ایرانی با سایه های آبی، قرمز و بژ بسیار سنتی است.

مطالب مرتبط: