بسیاری از والدین دوست دارند که فرزندان آنها رفتارهای خوب و صحیح انجام دهند و از انجام رفتارهای نامطلوب دوری نمایند. اما اینکه چگونه یک رفتار خوب در فرزندان ما شکل بگیرد و در مقابل رفتار نامطلوب در آنان از بین برود را یاد ندارند.ما در این بخش به راههای ایجاد و افزایش رفتارهای مثبت می پردازیم
در تقویت مثبت زمانی كه رفتار مطلوب را در كودك مشاهده كردیم، محركی را كه برای كودك مطلوب است ارائه میكنیم. برای مثال از تشویق، جایزه دادن، لبخند زدن، توجه كردن، در آغوش گرفتن و … استفاده مینمایی
در این روش، در صورت ارائه رفتار مطلوب از جانب كودك، محركی كه برای او نامطلوب و آزار دهنده است را حذف میكنیم.
الف) قرار دادن الگو یا سرمشق اجتماعی: والدین بهترین الگو و سرمشق برای كودكانشان هستند بنابراین یكی از بهترین روشها برای ایجاد رفتار مناسب (آموزش رفتار مناسب) همراه شدن والدین با كودك است كه در این صورت میتوان برای تحكیم این رفتار آموخته شده از تقویتكنندهها استفاده كرد
ب) شكلدهی گام به گام رفتار: در این روش، رفتار هدف به بخشهای كوچكتری تقسیم شده و هر بخش برای تثبیت شدن تقویت میگردد. در اینجا والدین برای تقویت كردن نباید منتظر بمانند كه رفتار بطور كامل نمایان شود. حتی در برخی موارد میبایست رفتاری را كه كاملا درست نیست تقویت كرد. این روش برای استفاده مناسب از توالت بسیار موثر است
ج) نشان دادن علامتی برای رفتار مطلوب: . به وسیله این روش جهت یادآوری به كودك قبل از اینكه رفتاری را انجام دهد، علامتی را نشان میدهیم. بدین ترتیب دیگر از گفتار برای تاكید به كودك جهت انجام رفتار مورد نظر استفاده نمیكنیم.
مزیت این روش بر گفتار این است كه اگر از گفتار استفاده كنیم حالتی مانند غر زدن پیش خواهد آمد و در مواردی كودك آزرده خواهد شد، درصورتی كه استفاده از علایم از آنجایی كه حالتی مانند بازی دارد، كودك را مشتاق به انجام رفتار مورد نظر مینماید.
این روش شباهت زیادی به روش شکل دهی رفتار دارد با این تفاوت که در شکل دهی رفتار والدین و یا معلمان از تقویت رفتارهای ساده ی کودک ، آن را به رفتار های پیچیده می رسانند اما در روش زنجیره سازی از کنار هم گذاشتن چند رفتار و از به هم وصل کردن آنها به یکدیگر یک رفتار پیچیده ایجاد میشود.
به عنوان مثال اگر می خواهیم به فرزندان خود نماز را آموزش دهیم ابتدا باید اذکار نماز ( رکوع، سجود و … ) را به آنان یاد دهیم سپس از کنار هم گذاشتن و وصل کردن آنها ، نماز به دانش آموزان آموزش داده شود
در این روش محرك ناخوشایند كه موجب رفتار نامطلوب میگردد تا حدی به كودك ارائه میگردد كه رفتار نامطلوب ظاهر نشودمثال: كودكی را تصور كنید كه دارو یا غذای مخصوصی (محرك ناخوشایند) را نمیخورد و اگر از او بخواهیم كه این كار را انجام دهد شروع به گریه و زاری (رفتار نامطلوب) میكند. در این زمان باید ارائه دارو یا غذا به كودك را از كمترین حد شروع كرده و سپس به مرور زمان میزان آن را افزایش دهیم، به نحوی كه كودك آزرده نگردد.
در این روش محركی را كه برای كودك خوشایند است در زمان انجام عملی نامطلوب حذف میكنیم
تنبیه از نامطلوبترین روشهایی است كه برای تغییر رفتار استفاده میشود. تنبیه زمانی اتفاق میافتد كه كودك رفتار نامطلوبی انجام داده و در مقابل، محرك ناخوشایندی از سوی والدین دریافت میدارد باید توجه داشته باشید كه تنبیه عوارض جانبی زیادی دارد، لذا تا حد امكان از انجام دادن آن باید خودداری كرد و به ازاء آن از روش محروم كردن استفاده نمود
بی توجهی یکی از نیازهای اساسی کودکان مورد توجه قرار دادن خود در نزد والدین می باشد و گاها رفتارهایی از آنان سر می زند که قصد اولیه آنها از انجام این اعمال ارضای این نیاز فطری می باشد لذا پدر و مادر قرار نیست تمامی اشتباهات کودکان را مورد توجه قرار دهند و به اصطلاح “بزرگ نمایی ” نمائید . بلکه بهتر است که از تربیت خاموش استفاده کنند
قهر کردن. گاهی اوقات والدین می پرسند که مدت این قهر چه میزان می باشد .در واقع باید گفت : زمان خاصی را نمی توان تعریف کرد چرا که خلق و خوی کوکان با یکدیگر فرق می کند لذا همان قدر که در نگاه فرزندان خود آثارندامت و پشیمانی را ملاحظه کردید باید ارتباط والد- فرزندی برقرار شود:.
جریمه کردن کودکان در مقابل رفتارهای غلط خود و متناسب با توانشان جریمه می شوند .علاوه بر آن جریمه باید با رفتار اشتباه کودک همخوانی داشته باشد . به عنوان مثال اگر کودک اتاقش را کثیف کرد او را ملزم می نمائیم اتاق خود را تمیز کند لذا تمیز کردن کل منزل متناسب با رفتار و در توان کودک نمی باشد .
اگر دانش آموزی که در کلاس درس و یا در منزل باعث کثیفی محیط شد او را ملزم می نمائیم که نه تنها باید قسمتی را که کثیف نموده است را تمیز کند بلکه قسمت های دیگر را نیز برای جبران این رفتار اشتباه خود پاکیزه نماید
در نظر داشته باشید كه ممكن است كودكی رفتاری را آموخته باشد و آن را به طور صحیح انجام دهد. در اینجا لازم است كه والدین برخوردی موثر با این رفتار كودك داشته باشند تا مبادا زمانی از بین برود.
در اینجا انواع روشهای تقویت را با ذكر مثال برمیشماریم:
تقویت نسبی ثابت: در این نوع تقویت، كودك برای تعداد معینی از رفتارهای مطلوبی كه انجام میدهد تقویت میگردد.
مثال: والدین به كودك خود میگویند كه بعد از هر ۴ نمره خوبی كه كسب كرد برای او یك جایزه میخرند.
همانطور كه گفته شد این روش در ابتدای كار بسیار مفید میباشد اما اگر برای نگهداری رفتار از این نوع تقویت استفاده كنیم كودك پرتوقع و رشوهگیر میشود و به علاوه آنكه اگر زمانی به دلایلی بعد از ۴ نمره خوب جایزه دریافت نكرد، رفتار مطلوبش كاهش پیدا میكند.
در این زمان تقویت نسبت به تعداد رفتارهای مطلوب انجام میگیرد اما مشخص نیست كه ارائه تقویت بعد از چه تعداد رفتار مطلوب انجام میشود.
مثال: كودكی را در نظر بگیرید كه قرار است نمرات خوبی در درس ریاضی كسب كند. والدین او ممكن است كه یك بار بعد از گرفتن ۴ نمره خوب و یك بار بعد از گرفتن ۶ نمره خوب به او پاداش دهند. موضوعی كه در اینجا مهم است این است كه تعداد رفتارهایی كه بعد از آن كودك تشویق میگردد برای او مشخص نمیگردد.
تقویت فاصلهای ثابت: در این نوع تقویت، كودك بعد از مدت زمانی ثابت تقویت دریافت میدارد.
