آشنایی با هنر فیروزه کوبی و مراحل انجام آن

فیروزه کوبی یکی از معدود رشته های صنایع دستی است که زیبایی و گیرایی یک فرآورده ی خوب صنایع دستی را با خود دارد، بطوریکه گفته می‌شود قدمت این صنعت به حدود شصت سال قبل می رسد، در آنزمان شخصی بنام یوسف حکمیان معروف به محمد رضا در مشهد کار فیروزه کوبی بر روی زینت آلاتی مانند دستبند، گل سینه، گوشواره و غیره را شروع نمود و حدود بیست سال بعد این صنعت توسط صنعتگر دیگری بنام حاج داداش از مشهد به اصفهان برده شد.

در اصفهان فیروزه کوبی به غیر از جواهرات در ظروفی مانند بشقاب، لیوان، گل آبپاش و .... نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد و تعدادی کارگر در کارگاه حاج داداش و پسران در این رشته بکار مشغول‌اند حتی قسمت‌هایی از کار (چیدن فیروزه بر روی کار) توسط کارگران و صنعتگران زن انجام می‌گردد.

یکی از کارهای جنبی صنعت فیروزه کوبی کار تهیه‌ی زیر ساخت است که در کارگاه زرگری و به‌طور جداگانه انجام می‌شود. دو تن از صنعتگران زرگری که کار تهیه‌ی زیرساخت برای کارگاه حاج داداش را به عهده داشته‌اند به‌تدریج وارد کار فیروزه کوبی هم شده‌اند و در حال حاضر نیز به کار فیروزه کوبی اشتغال دارند.

در حال حاضر صنعت دستی فیروزه کوبی فقط در اصفهان رایج و صنعتگران شاغل در این رشته محدود و منحصر به تعدادی انگشت شمار می‌شود.

مراحل ساخت و تولید فیروزه کوب

یک فرآورده‌ی فیروزه کوب اعم از زیورآلات و یا ظروف عبارت از شیئی است مسی برنجی، نقره‌ای، ورشویی و یا برنزی که ذرات و قطعات ریز سنگ فیروزه بر قسمت‌هایی از سطوح آن به فرم موزاییک در کنار هم نشانده شده و به این ترتیب جلوه‌ای خاص به آن بخشیده می‌شود.

ساخت و پرداخت چنین فرآورده‌ای شامل دو مرحله‌ی کلی است:

الف) زرگری: زرگری عبارت از ساخت و آماده‌سازی شیء مورد نظر است با یکی از فلزاتی که فوراً به آن اشاره شد. این کار به‌ وسیله‌ی صنعتگران زرگر یا سازنده‌ی فلزات به‌وسیله‌ی دست، پرس و یا به کمک هر دو انجام می‌گردد.

پس از ساخته شدن فرم کلی شیء اعم از ظرف یا زیورآلات قسمتی را که باید فیروزه کوب گردد مشخص نموده و اطراف آن را یک رشته باریک فلزی (از نوع فلز خود شیء) بنام «کندن» قرار داده و لحیم می‌نمایند به قسمتی که اطراف فرم مورد نظر به‌اصطلاح دیواره‌ای به ارتفاع دو تا سه میلی متر از سطح ظرف پیدا نماید این کار معمولاً به‌وسیله‌ی زرگر و گاهی به‌وسیله‌ی خود صنعتگر فیروزه کوب انجام می‌شود.

درصورتی‌که قسمت آماده شده برای فیروزه کوبی سطح زیادی را اشغال نماید و زمینه‌ی آن خالی به نظر برسد با رشته‌هایی از همان فلز نقوشی جزیی تر کوچک‌تر به شکل تزئینی (گل و بوته و غیره) داخل آن قرار داده مجدداً لحیم کاری می‌کنند.

این عمل علاوه بر زیباتر شدن فرم کار به سطح فیروزه کوبی شده استحکام بیشتری هم می‌بخشد.

ب) فیروزه کوبی: قبل از هر چیز صنعتگر فیروزه کوب خرده سنگ‌های فیروزه‌ی غیرقابل استفاده را از کارگاه‌های فیروزه تراشی و یا معادن فیروزه‌ی مشهد، نیشابور و دامغان خریداری می‌نماید.

از آنجا که این خرده سنگ‌ها با مقادیری خاک و خرده سنگ‌های معمولی همراه می‌باشد ابتدا آن‌ها را از ضایعات دیگر جدا و تمیز می‌نمایند. سپس خرده سنگ‌های فیروزه را بر حسب اندازه از یکدیگر تفکیک و به‌اصطلاح دانه بندی می‌کنند تا در ساخت هر محصول فیروزه کوب از قطعه فیروزه‌ای متناسب‌تر با سطح کار فیروزه کوبی استفاده به عمل آید.

در مرحله‌ی بعد شیئی مورد نظر را گرم کرده (در حدود ۳۰ درجه C) و ضمن حرارت دادن روی قسمت‌هایی که باید فیروزه کوبی گردد «لاک گردوئی» می‌پاشند به قسمتی که پودر لاک تقریباً ذوب شده و سطح قسمت مربوطه را بپوشاند.

در حالی که هنوز لاک بر سطح شیئی نرم و مذاب بوده و حالت چسبندگی دارد مقداری از خرده سنگ‌های فیروزه که بر حسب اندازه‌ی لازم از قبل آماده شده روی کار قرار می‌دهند. سنگ‌ها باید طوری در کنار هم قرار گیرند که حتی‌الامکان فاصله‌ای بین آن‌ها باقی نماند.

به منظور پر کردن فواصل احتمالی بین سنگ‌های فیروزه ، حرارت را کمی افزایش می‌دهند (حدود ۴۰ درجه C) و مقدار دیگری پودر لاک بر روی سنگ‌ها می پاشند تا زمانی که لایه‌ی لاکی به‌صورت مذاب در آمده و سپس با افزودن سنگ‌های ریزتر سعی می‌کنند تا سنگ‌ها کاملاً در کار جای گرفته و به‌اصطلاح بر آن بنشینند این عمل را معمولاً با کمک دست انجام می‌دهند. به این ترتیب که با دست بر سطح فیروزه‌ها فشار می‌آورند تا به‌خوبی به سطح کار بچسبند. پس از سرد شدن شیء قسمت‌های لاک به‌صورت سخت و سفت در می‌آیند. بعد از این مرحله قسمت‌های پوشیده شده از لاک و سنگ فیروزه را به وسیله سنگ سمباده «آب ساب» می‌نمایند تا قسمت‌های اضافی لاک و برجستگی‌های جزئی سنگ‌ها سائیده و صیقلی گردد. در اینجا است که سنگ‌های فیروزه برنگ فیروزه‌ای و لاک به رنگ تقریباً سیاه ( قهوه‌ای تیره) در بین فواصل سنگ‌ها نمایان می‌شود.

پس از اتمام این مرحله چنانچه در قسمت‌هایی از سطح کار باز به هم ریختگی وجود داشته باشد مجدداً شیئی را حرارت داده و به‌وسیله‌ی سنگ‌های ریز و پودر لاک قسمت‌های ریخته را مرمت می‌نمایند و پس از آن سطح کار را سمباده زده و صیقل می‌نمایند. گاهی عمل مرمت را به‌وسیله‌ی نوعی بتونه‌ی فیروزه‌ای رنگ که با گل «مل» روغن و رنگ لاجورد تهیه شده انجام می‌دهند.

آخرین مرحله‌ی کار فیروزه کوبی پرداخت کاری است که در دو مرحله انجام می‌شود.

مرحله‌ی اول پرداخت قسمت‌های فلزی است که در کارگاه زرگری یا چرخ‌کاری انجام شده و لایه‌ی کدر و تیره رنگی را که بر روی قسمت‌های فلزی در حین عمل فیروزه کوبی ایجاد گردیده به‌وسیله‌ی ابزارهای دستی و یا تیغه‌ی چرخ‌کاری از روی آن می‌زدایند و سپس این قسمت‌های فلزی را پولیش می‌کنند تا شفاف شود و حالتی صیقلی پیدا کند.

مرحله‌ی دوم پرداخت محصول فیروزه کوبی شده است که پس از پولیش قسمت‌های فلزی شیئی مجدداً به کارگاه صنعتگر فیروزه کوب بازگشت داده می‌شود و در آنجا سطوح فیروزه کوبی شده را به‌وسیله‌ی روغن زیتون یا روغن کنجد پولیش می‌نمایند تا این قسمت‌ها نیز شفاف و درخشان گردد.

صنعتگر تولیدکننده‌ی فیروزه کوب در مراحل کار از ابزار کار و وسایلی نیز بهره می‌گیرد که عمدتاً شامل قالب، چکش، دریل، چراغ گاز، چراغ بنزینی، گاز انبر، انبردست، پنس، منقاش لوله‌های مختلف فلزی، سوهان و سنگ سمباده می‌باشد.

نکته حائز اهمیت در فیروزه کوبی در درجه اول نصب صحیح فیروزه بر روی فلز است، به‌گونه‌ای که دارای قدرت کافی بوده و هنگام پرداخت قطعات فیروزه از آن جدا نشود و دیگر اینکه هر چه ظرف فیروزه کوبی شده پرکارتر باشد و قطعات سنگ منظم‌تر در کنار یکدیگر نصب شده باشد و فاصله‌ی زیادی در بین قطعات فیروزه دیده نشود کار دارای ارزش هنری بیشتری است.

منبع: بیتوته