در این مقاله می خواهم به معرفی جاذبه های طبیعی شهر تبریز بپردازم.
ایل گلی یا شاه گلی یکی از مهم ترین گردشگاه های شهر تبریز است که در جنوب شرق آن و در ۷ کیلومتری مرکز شهر واقع شده است. این مکان در زمان آق قویونلوها ایجاد شده و در دوره صفویان گسترش یافته است. عمق دریاچه شاه گلی ۱۲ متر بوده و در محوطه آن قایقرانی انجام می شود. همچنین شهربازی الوناپارک و نیز مسافرخانه ها و سوئیت های متعددی در داخل این گردشگاه وجود دارد. با احداث هتل پارس ایل گلی، این گردشگاه جنبه جهانی پیدا کرده است.
شاه گلی تا پیش از روی کار آمدن صفویان، بزرگ ترین منبع ذخیره آب جهت آبیاری باغهای مناطق شرقی تبریز تا دروازه تهران و تپلی باغ بوده است. در دوران حکومت صفویان، تمام شن و ماسه و نخاله های موجود در محوطه داخلی دریاچه فعلی خالی شده و دیوارهای سنگی به دور آن کشیده شد.
در دوران قاجار در پیرامون استخر شاه گلی خیابان هایی جهت عبور و مرور احداث گردید و در جوار این معابر، درختان درخت تبریزی، بید مجنون و گل های اطلسی متعددی در چندین ردیف جهت تزئین گردشگاه و پاکی آب و هوا کاشته شد. شاه گلی در دوران پهلوی به شهرداری تبریز واگذار شد تا به یک گردشگاه عمومی تبدیل شود.
سید باقر کاضمی (مهذب الدوله) استاندار وقت آذربایجان شرقی، نخستین تعمیرات اساسی را در محوطه این گردشگاه به انجام رسانید. در مرکز استخر شاه گلی، عمارت کلاه فرهنگی هشت ضلعی وجود دارد که امروزه به صورت یک تالار پذیرایی مورد استفاده قرار می گیرد و به کاخ شاه گلی مشهور است. این بنا پیشتر ساختمانی خشتی بود که در سال ۱۳۴۶ تخریب گشت و با همت شهرداری تبریز و استانداری، جای خود را به یک ساختمان زیبا و مقاوم داد. این بنا یکی از جاذبه های گردشگری تبریز است که بسیار حائز اهمیت می باشد.
دریاچه شاه گلی با ۵ / ۵ هکتار وسعت، گنجایش ۷۲۰۰۰۰ متر مکعب آب را دارد. نام این دریاچه پیش از انقلاب، «شاه گلی» بود که پس از انقلاب اسلامی ایران به ایل گلی (دریاچه مردم) تغییر نام داده است. به عقیده بهروز خاماچی، کلمه «شاه» در این جا به معنی شخص شاه نبوده و به معنی «بزرگ و باعظمت» است.
یکی از شعبه های رودخانه لیقوان که از نزدیکی روستای چاوان می گذرد، به صورت جویباری کوچک از سمت جنوب شرقی دریاچه شاه گلی وارد آن شده و آب آن را تأمین می نماید. تپه نسبتا بلندی در بخش جنوبی دریاچه شاه گلی قرار گرفته که جنگل کاری شده و آبشارهای مصنوعی متعددی از این تپه به سمت داخل دریاچه سرازیر می شود. همچنین از ضلع جنوبی دریاچه تا مرکز آن و محل کاخ شاه گلی، خیابانی کشیده شده که عمارت کلاه فرنگی را به صورت یک شبه جزیره در آورده است.
این دریاچه در هنگام فصل زمستان با نمایی زیبا آمیخته ای از یخ و آب، خود را می نمایاند. در زمان یخ زدن دریاچه ماهیهایی که در این آب زندگی می کنند نمی توانند به سطح آب برسند و به همین دلیل رشد آنها کند می شود. ایل گلی در ۲۷ بهمن ۱۳۸۷ با شمار ۲۴۷۷۴ ثبت آثار ملی شد.
عمارت کلاه فرهنگی هشت ضلعی موجود در مرکز دریاچه شاه گلی که به کاخ شاه گلی شهرت دارد، امروزه به صورت یک تالار پذیرایی مورد استفاده قرار می گیرد. این بنا پیشتر یک ساختمان یک طبقه خشتی و فرسوده بود.
شهرداری تبریز در سال ۱۳۴۶ خورشیدی ساختمان پیشین را تخریب و عمارت دوطبقه جدید و مقاومی در محل آن احداث کرد. کاخ شاه گلی در دوران حکومت سلطان يعقوب آق قویونلو احداث شده و در دوران سلطنت صفویان گسترش یافته است. قهرمان میرزا (هشتمین پسر عباس میرزا) نیز این عمارت را تکمیل تر نموده و آن را به صورت یک گردشگاه سلطنتی برای درباریان قاجار در آورده است.
برای اجاره سوئیت در تبریز در نزدیکی این مکان گردشگری کافی است به قصریاب مراجعه نمایید.
باغ گلستان (به ترکی آذربایجانی: گولوستان باغی) یا باغ فجر، یکی از بوستان های قدیمی و مشهور شهر تبریز است. مساحت این بوستان ۵۲۰۰۰ متر مربع می باشد. باغ گلستان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی افتتاح شده است و قدیمی ترین بوستان داخلی تبریز محسوب می گردد. این باغ، در غرب شهر، متمایل به مرکز تبریز واقع شده است که اطراف آن را خیابان های منجم، ملل متحد، نادری و خیابان قونقاباشی فرا گرفته است.
در نخستین سالیان سده سیصد خورشیدی به فرمان استاندار آن هنگام (مهام) و با پیگیری رییس بلدیه تبریز (محمدعلی تربیت) مقرر گردید ویرانه های گورستان سالمند گجیل زدوده و برای تفریح و شادزیستی شهروندان تبریزی نخستین پارک شهر تبریز در زمین های گورستان گجیل ساخته شود، اما از سویی این اقدام نیکوی مقامات ارشد استاندار آن هنگام داشت با همکاری نیروهای شهربانی به یاری دست اندرکاران بلدیه (شهرداری) شتافته و با دستگیری و سرکوب اوباش زمینه های زدودن ویرانه های بجا مانده از گورستان قدیمی گجیل و بنا نمودن نخستین پارک عمومی شهر تبریز را فراهم ساخت و سرانجام این باغ و پارک زیبا که در آن روزها نمونه بود به نام باغ گلستان و در بهار سال ۱۳۰۸ خورشیدی در مکان زمین های ویرانه گورستان سالمند گجیل ساخته شد و اکنون به عنوان نخستین گردشگاه عمومی و باغ ملی شهر تبریز شناخته می شود.
باغ گلستان از زمان های دور و دراز همواره مورد توجه شهروندان قرار داشته و در گذشته بیشتر شهروندان تبریزی و رهگذران و مسافران پس از گلگشت و خرید از بازار تبریز در زیر سایه درختان تناور و تنومند این باغ ملی به استراحت و تفریح و شادی می پرداختند اما از سویی دیگر پس از آن که استان آذربایجان با بازدارندگی اوباش محلی روبرو گشت و می رفت این آبادسازی دچار ایستایی شود، تا این که یکی از کهنه افسران قزاق که خویشی نزدیکی با دیوارهای تاریخی این باغ باشکوه به علت ناپیدایی برچیده شده و بعدها استخر میانی همراه با آبنماها و فواره های شادی آور باغ گلستان نیز نابود و اسباب تفریح و بازی کودکان و چرخ فلک، تاب و سرسره ها نیز از بستر پارک زدوده شد، باغ گلستان زیبایی های پیشین خود را از دست داد و به همین دلیل امروزه دیگر خانواده های شهروندان و گردشگران و مسافران به نسبت گذشته بسیار کمتر از این مکان تفریحی بازدید و استفاده به عمل می آورند.
عون بن علی که عینالی و عینال زینال نیز خوانده می شود، کوه و آرامگاهی بر فراز رشته کوه سرخاب در شمال شهر تبریز است. از نظر تاورنیه در سفرنامه خود، پیش از ورود اسلام به ایران در محل کنونی آرامگاه عون بن على، آتشکده و عبادتگاهی بوده که پس از اسلام به زیارتگاه تبدیل شده است. پس از سده دهم هجری، یکی از تکایای درویشان نعمت الهی در محل فعلی آرامگاه عون بن علی بوده است.
ژان بابتيست تاورنیه، جهانگرد فرانسوی که در سال ۱۶۳۶ میلادی تبریز را دیده بود، درباره این کوه چنین نوشته است: «در بیرون شهر کوهی است موسوم به «عين على و زین علی» که سابقا روی آن آتشکده و کلیسا بوده و مسلمانان آن را تبدیل به مسجد کرده اند و یک دیر خرابه هم نزدیک آن مسجد وجود دارد و سردابی هم هست که چند قبر در آن قرار دارد و ستونهای سنگ مرمر در آنجا انباشته شده و گویند آن مسجد در اصل، مقبره بعضی از پادشاهان ماد بوده است.»
آرامگاه عون بن علی که به «عینالی» و «عینال، زینال» نیز معروف است، از بناهای تاریخی شهر تبریز و مربوط به دوره ایلخانان است. این آرامگاه که بر فراز رشته کوه سرخاب بنا شده، به شیوه ایلخانی ساخته شده است. بنای آرامگاه از و اتاق، ۶ گنبد، هشتی و ایوان تشکیل یافته و در دوره قاجار برای جلوگیری از تخریب آن، اتاقی در سمت شمال بنا احداث شده است.
آرامگاه عون بن على تا سده نهم هجری سالم بوده و در این دوره براثر حمله نیروهای امپراتوری عثمانی به طور کلی ویران شده است. این بنا در دوره شاه عباس یکم از نو ساخته شد؛
ولی دیری نپایید که زمین لرزه سال ۱۱۹۳ هجری آن را به شدت تخریب کرد. در واپسین سالهای سده سیزدهم هجری، قهرمان میرزا بنای آرامگاه را مرمت نمود. براساس منابع و کتب تاریخی از جمله توسط ملأ محمد امین حشری تبریزی، در کتاب روضه اطهارو بحرالانساب، دو تن از فرزندان علی بن ابیطالب به نامهای «عون بن علی» و «زید بن علی» که از فرزندان اسما بنت عمیس می باشند، در این مکان آرمیده اند. این بنا در گذشته بیشتر به منظور انجام مراسم های مذهبی کاربرد داشته است.
یادمان ۸ تن از کشته شدگان ایرانی جنگ ایران و عراق در کنار آرامگاه عون بن على قرار گرفته است. بنای این یادمان از سال ۱۳۸۱ خورشیدی آغاز شده و در ۳۰ شهریور ۱۳۸۵ خورشیدی به بهره برداری رسیده است. از مشخصات بارز بنای یادمان شهدای گمنام می توان به رعایت سبک منطبق بر معماری شهر سنتی تبریز، رعایت سبک آرامگاه های ایران، استفاده از شعرهای محمد حسین شهریار، استفاده از نقش های اسلامی، استفاده از حرف هشت و قرار گرفتن بنا در امتداد مسیر قبله وادی رحمت اشاره کرد.
فهرست قله های رشته کوه سرخاب: قله دند ارتفاع: ۲۳۷۸ متر)، قله بهلول (ارتفاع: ۱۹۸۵ متر)، قله پکه چین (ارتفاع: ۱۹۴۵ متر)، قله هیله ارتفاع: ۱۸۵۰ متر)، قله عون بن على (ارتفاع: ۱۸۰۰ متر).
تالاب قوریگل (تالاب خشک) در ۴۰ کیلومتری جنوب شرق تبریز و در ۱۵ کیلومتری غرب شهر بستان آباد در مجاورت روستای امناب (ایمناب) با وسعت تقریبی ۲۰۰ هکتار قرار گرفته است. منابع تأمین کننده آب این تالاب از آب های جاری ناشی از برف و باران و تعدادی چشمه های زیرزمینی است که در کف آن جریان دارند. تالاب قوریگل در سال ۱۳۵۴ به عنوان تالاب بین المللی در کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده و در سال ۱۳۷۳ جزء مناطق شکار ممنوع مدیریت می شود و از نظر زیستگاهی حائز اهمیت ملی و بین المللی است. دریاچه قوریگل با توجه به دارا بودن قابلیت های مختلف می تواند در بر گیرنده اهدافی چون حفاظت از تنوع زیستی و آموزشی و تحقیقات و اکوتوریسم و غیره باشد.
یکی ویژگی منحصر به فرد تالاب قوریگل، آب شیرین آن است که گردشگرانی که در حال شنا در این تالاب هستند. همراه با شنا می توانند آب آن را نیز نوش جان کنند. این تالاب از دیدگاه جهانگردی و سیاحتی نیز از جاذبه های مهم استان آذربایجان شرقی است و به علت داشتن شرایطی چون وجود چشم انداز مناسب تنوع پرندگان آبزی و دسترسی به مراکز شهری و وجود علاقه عمومی به تفرج و گذراندن اوقات فراغت در طبیعت آن از قابلیتهای ویژه ای برخوردار بوده و به علت قرار گرفتن در جاده ترانزیتی تهران - تبریز مسافران زیادی را پذیرا می باشد.
از حیات وحش این منطقه می توان به پستاندارانی چون جربیل ایرانی و موش کشتزار و موش مغان و گرگ و روباه و سمور سنگی اشاره نمود. حدود ۹۲ گونه پرنده نیز در این تالاب شناسایی شده که می توان به اردک سرسفید و اردک مرمری و اردک بلوطی اشاره نمود. از خزندگان تالاب می توان به مارمولک های تالاب قوریگل و مارها و گرزه مار و مار پلنگی و کور مار و مار چلیپر اشاره کرد. دوزیستان تالاب شامل pelobates Syriacus و قورباغه bufo viridis و قورباغه hyla savignyi و قورباغه rana ridibunda و قورباغه ranacamerani اشاره نمود و ماهی تالاب و ماهی کپور معمولی یا cyprinus carpio می باشد.
بیش از ۲۸۰ گونه گیاهی در منطقه تشخیص داده شده است که ۸۹٪ از گونه های گیاهی در حوزه قوریگل و حدود ۱۱٪ از گیاهان آبزی دریاچه و حوزه بلافصل آن تشکیل شده است که شامل: گونه های گیاهی حوزه آبریز از جمله بومادران و شنگ و گل گندم و آلبالوی وحشی و زنبق کوهی و شیرین بیان و نسترن و گیاهان آبزی تالاب شامل نی و لوئی و عدسک آبی گیاهان غوطه ور در آب شامل بارهنگ آبی و آلاله آبزی و قوشاب شانه ای و انواع جلبک و فیتو پلانکتون می باشد.
قوریگل دارای آب و هوای سرد زمستانه و معتدل تابستانه است. متوسط حداکثر دمای سالانه ۴ / ۱۳ درجه سانتیگراد و متوسط حداقل دمای حوضه ۲ / ۰- درجه سانتی گراد است. ماه مرداد با میانگین دمای 19/2 درجه سانتیگراد گرم ترین و بهمن با ۴ / ۷- درجه سانتیگراد، سردترین ماه سال است. دمای ماکزیمم در مرداد ماه ۳۶ درجه سانتیگراد و حداقل دمای مشاهده شده ۲۶- درجه سانتیگراد در بهمن ماه می باشد. این منطقه به مرکزیت اداره حفاظت محیط زیست بستان آباد و توسط پست غیر چارتی حفاظتی تالاب بین المللی قوریگل به عنوان منطقه شکار ممنوع مدیریت می شود.
تالاب قوریگل با خشک شدن آب های جاری و کم شدن آبهای زیرزمینی آب تالاب قوریگل کم شده و در صورت نبود اقداماتی در جهت احیای آن، آب تالاب خشک خواهد شد. علاوه بر تالاب، وجود پیست اسکی سهند و مجتمع آب درمانی بستان آباد از جاذبه های گردشگری محدوده این منطقه هستند.
جزیره شاهی یا جزیره اسلامی تبریز با ۲۳ هزار هکتار وسعت بزرگترین جزیره دریاچه ارومیه است که در ساحل شرقی دریاچه ارومیه و در فاصله ۷۰ کیلومتری تبریز واقع شده است. وجود جزیره سرسبز و خرم با آب شیرین و گوارا جزیره ۵۴ چشمه دارد) در دریایی شور و تلخ از عجایب و بدایع طبیعت و خلقت است.
پرندگانی مانند پلیکان، آنقوت، فلامینگو و سایر پرندگان مهاجر در قسمتهای باتلاقی جزیره و سواحل نیزاری آن زندگی می کنند. جزیره اسلامی تنها جزیره مسکونی و آباد دریاچه در تابستان به صورت شبه جزیره در می آید و روستائیان این جزیره از راه خشکی به تبریز، آذرشهر، گوگان و شبستر رفت و آمد می کنند. در حال حاضر یک رشته جاده خاکی فرعی از جاده آسفالته تبریز - آذرشهر از کنار ایستگاه دام پروری خاصبان به سوی جزیره کشیده شده است.
طول جزیره شاهی ۲۴ و عرض آن ۱۵ کیلومتر است. جزیره اسلامی منطقه گردشگری است. هفت روستای بزرگ و کوچک در آن موجود است که اهالی آن به زبان ترکی صحبت می کنند و بیشتر به کار کشاورزی اشتغال دارند. در این جزیره بنادر آق گنبد و گمیچی برای پهلو گرفتن کشتی های باربری و مسافربری در مسیر شرفخانه به گلمانخانه اسکله دارند. در حال حاضر از دو سوی جزیره اسلامی و ارومیه بزرگراه شهید کلانتری ساخته شده است؛ از طریق این بزرگراه، دو استان آذربایجان شرقی و غربی به هم متصل شده اند.
از نظر تقسیمات کشوری جزیره اسلامی تابع شهرستان شبستر است. اما متاسفانه جزیره اسلامی یا جزیره شاهی تبریز به علت عقب نشینی آب دریاچه ارومیه از حالت جزیره ای خارج شده و فقط نام آن را با خود به یدک می کشد. گفته میشود که هلاکوخان در این جزیره دفن شده است.
سهند نام قله و رشته کوهی آتشفشانی در ۵۰ کیلومتری جنوب تبریز و ۴۰ کیلومتری شمال مراغه و شرق آذرشهر و غرب بستان آباد در مرکز استان آذربایجان شرقی است. این رشته کوه دارای ۱۷ قله با ارتفاع بیش از ۳۰۰۰ متر است که بلندترین آنها (قوچ گلی داغی) ۳۷۰۷ متر بلندی دارد و مرتفع ترین نقطه استان محسوب می شود.
سهند که یکی از بلندترین کوههای آذربایجان و مهم ترین کوه آتشفشانی خاموش ایران است در تمام سال پوشیده از برف است. دامنه های سهند در طول سال پوشیده از گل و ریحان و لاله واژگون است. به دلیل انبوهی گیاهان، چمنزارها، گلزارها و مراتع در آن به عروس کوههای ایران مشهور شده است چرا که سطح تمام مناطق این رشته کوه پوشیده از سبزه است. کوههای جام، سهند، سلطان، دمیرلی، آغ داغ، موتال داغی، شیر داغی، حرم داغی، گیرو داغی، آتشان، درویش، کمال از مهم ترین قلل رشته کوه سهند محسوب میشوند.
چشمه ای در قله این کوه وجود دارد که تقدس خاصی برای آن قائلند. در این تنگه های کوهستانی رودخانه های پر آبی به سوی دو آبگیر عمده آذربایجان یعنی دریاچه ارومیه و دره قزل اوزن جریان دارند. جهت رشته کوه های سهند اکثرا شرقی – غربی است ولی در مجموع کوههای سهند به صورت شعاعی در جهت مساوی کشیده شده اند.
ناحیه کوهستانی سهند دارای آب و هوای سردسیری است. مقدار بارندگی در این منطقه بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیمتر در سال می باشد. از نظر تقسیم بندی آب و هوائی، منطقه سهند در ردیف مناطقی است که ارتفاع آنها بیش از ۲۰۰۰ متر است. وجود تابستان های ملایم و زمستان های سرد و طولانی از خصوصیات این مناطق می باشد.
روی هم رفته از کوهستان سهند ۱۹ رودخانه دائمی و ۴ رودخانه فصلی سرچشمه می گیرند قسمتی از آب این رودخانه ها از طریق دره قرانقو و رود قزل اوزن به دریای خزر وارد شده و بخشی از آبهای این کوهستان به سوی دریاچه ارومیه جریان دارد. در حوضه آبگیر دریاچه ارومیه این رودخانه ها از سهند سرچشمه گرفته و جریان دارند.
رودخانه های مهمی چون اوجان چای، سید آواچائی، لیوان چائی، زین جنابچائی، اسکو چائی، توفارقان چائی، قالا چائی، صوفی چائی مراغه، موردی چائی، لیلان چائی، قرانقوچای و..
در دامنه ها و دره های با صفای سهند که مراتع عالی و چمنزارهای پربرکتی همه جای آن را پوشانده است به تعدادی از کوچ نشینان آذربایجان از دیرباز این امکان داده شده که روال و سنت عشایری، در منطقه ییلاقی سهند به امر دامپروری و کوچ نشینی بپردازند. اكثر طوایف و خانوار کوچنشین سهند قشلاق را در روستاهای شهرستانهای مهاباد، میاندوآب، مراغه و بناب بسر برده و تابستان ها به ییلاق سهند کوچ می کنند و در دره های باصفای بایندر، شاه یوردی (ایل یوردی) گوی دره، توپراقلوچای و دودانلو به امر دامپروری ایلاتی می پردازند.
صنایع دستی عشایر سهند در ردیف جالب ترین نوع صنایع بوده و زیباترین جاجیم، گلیم، مسند و قالیچه را به بازار مصرف عرضه می دارند که با دستان هنر آفرینان دختران و زنان عشایری بافته می شود.
برای رسیدن به این قله چندین مسیر وجود دارد: مسیر جنوبی به مبدأ صعود قئرخ بولاق؛ مسیر شمالی به مبدأ صعود روستای اسپراخون سفید خوان)؛ مسیر شمالی به مبدأ صعود روستای لیقوان؛ مسیر شرقی به مبدأ صعود روستای چیچکلو.
