به نام خدا
ایران در آستانه بحران غذایی
دکتر حسن خلیل خلیلی
ایران کشوری با تاریخ طولانی در کشاورزی و تولید غذا است، اما امروز با خطر جدی مواجه شده است. خشکسالیهای پیدرپی، سیاستهای کشاورزی ناکارآمد و وابستگی به واردات باعث شدهاند که امنیت غذایی میلیونها نفر در خطر باشد. زمینهایی که زمانی حاصلخیز بودند، به دلیل مدیریت نادرست و رها شدن، اکنون توان تولید کافی ندارند و بخش زیادی از مواد غذایی مورد نیاز مردم از خارج تأمین میشد. تحریمها و کاهش درآمدهای ارزی نیز موجب شدهاند که واردات محدود شود و بازار با کمبود روبهرو گردد.
کمبود آب یکی از اصلیترین دلایل بحران است. ایران کشوری نیمهخشک است و منابع آب آن در سالهای اخیر به شدت کاهش یافتهاند. سطح آبهای زیرزمینی بیش از حد مجاز افت کرده و بسیاری از چاهها و رودخانهها خشک شدهاند. این وضعیت، نه تنها تولید محصولات کشاورزی را کاهش داده، بلکه فشار اقتصادی و اجتماعی بر مردم را افزایش داده است.
وابستگی شدید به واردات باعث شده کشور در شرایط تحریمها آسیبپذیر شود. بسیاری از کالاهای اساسی، از غلات و روغن گرفته تا محصولات پروتئینی، پیش از این از خارج تأمین میشدند. کاهش واردات به دلیل تحریمها و کمبود ارز، موجب کمبود شدید این اقلام شده و قیمتها روز به روز افزایش مییابند. این وضعیت به ویژه برای اقشار کمدرآمد و آسیبپذیر جامعه، تهدیدی جدی به شمار میرود.
ضعف کشاورزی داخلی، عامل دیگر بحران است. زمینهای کشاورزی به دلیل سیاستهای ناکارآمد آموزشی و مدیریتی رها شدهاند و تولید داخلی توان پاسخگویی به نیازهای جمعیت را ندارد. استفاده ناکافی از فناوریهای نوین و عدم مدیریت بهینه منابع آب، بهرهوری کشاورزی را کاهش داده و کشاورزان با مشکلات جدی مواجه هستند. در نتیجه، کشور به جای اینکه تولیدکننده پایدار باشد، همچنان وابسته به واردات است.
این عوامل دست به دست هم دادهاند و پیشبینی میشود در آینده نزدیک ایران با بحران غذایی گسترده مواجه شود. این بحران میتواند نه تنها سلامت و تغذیه مردم را تهدید کند، بلکه امنیت اقتصادی و اجتماعی کشور را نیز در معرض خطر قرار دهد. کمبود مواد غذایی اساسی، افزایش قیمتها و فشار بر خانوادهها، احتمال بروز ناآرامیهای اجتماعی را افزایش میدهد و کشور را در شرایطی بحرانی قرار میدهد.
برای پیشگیری از این بحران، اقدام فوری و گسترده ضروری است. تقویت کشاورزی داخلی و استفاده از فناوریهای نوین، بهینهسازی مصرف آب و احیای زمینهای رها شده میتواند تولید داخلی را افزایش دهد. مدیریت منابع آب با برنامهریزی دقیق برای ذخیره و مصرف، جلوگیری از برداشت بیرویه منابع زیرزمینی و توسعه سیستمهای آبیاری مدرن از اقدامات ضروری است. همچنین کاهش وابستگی به واردات با افزایش تولید داخلی کالاهای اساسی و تشویق کشاورزان به کشت محصولاتی که کمبود آنها تهدیدکننده امنیت غذایی است، باید در اولویت قرار گیرد.
آموزش و آگاهیبخشی نیز نقش مهمی دارد. فرهنگ مصرف بهینه مواد غذایی و مدیریت منابع در سطح خانوار میتواند فشار بر بازار را کاهش دهد و از هدررفت غذا جلوگیری کند. در کنار این اقدامات، سیاستهای حمایتی از کشاورزان و تولیدکنندگان داخلی، اختصاص بودجه و منابع برای تولید پایدار و ایجاد شبکههای تأمین مواد غذایی امن، ضروری است.
اگر تصمیمگیریها به تأخیر بیفتد و اقدامات مؤثر انجام نشود، آیندهای تاریک و پر از کمبود مواد غذایی در انتظار میلیونها ایرانی خواهد بود. اما هنوز فرصت برای جلوگیری از این بحران وجود دارد. با اقدامات سریع، جامع و هماهنگ، میتوان امنیت غذایی کشور را تضمین کرد و جلوی قحطی و بحرانهای اجتماعی و اقتصادی را گرفت.
ایران در مسیر حساس و خطیری قرار دارد و هر روز تأخیر میتواند هزینههای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. مردم، مسئولان و فعالان حوزه کشاورزی و اقتصاد باید با هم وارد عمل شوند و با تصمیمات علمی و عملی، جلوی وقوع بحران را بگیرند. آینده غذایی کشور نه تنها به سیاستها و برنامهریزیها وابسته است، بلکه به مسئولیتپذیری همه ما نیز بستگی دارد.
