نویسنده: هادی علیزاده
پژوهشگر مستقل تاریخ و باستانشناسی
آتشکدهها یکی از مقدسترین و ماندگارترین بناهای ایران باستان هستند؛ سازههایی که در طول هزاران سال شکل گرفتهاند، اما جایگاه آنها در ذهن مردم امروز تنها محدود به دین و تاریخ نیست. در بسیاری از روستاها و شهرهای قدیمی، آتشکدهها با افسانهها، قصههای شفاهی، داستانهای دفینه و روایتهایی عجیب آمیخته شدهاند؛ تا جایی که نام هر آتشکده، در ذهن برخی افراد، با گنج گره خورده است.
اما واقعیت تاریخی چیست؟ آیا آتشکدهها واقعاً محل نگهداری اموال، زر، سکه یا دفینه بودهاند؟ یا این فقط باور مردم است؟ برای پاسخ دقیق، باید ابتدا نقش آتشکدهها را در تاریخ ایران بشناسیم.
در دوران هخامنشیان، اشکانیان و بهویژه ساسانیان، حفظ آتش مقدس یکی از مهمترین وظایف دینی بود. آتشکدهها محل نگهداری آتش جاودانه بودند؛ آتشی که نماد پاکی، روشنایی، نظم کیهانی و حضور اهورامزدا در جهان محسوب میشد.
به همین دلیل، فضای آتشکدهها مقدس بود.
موبدان، روحانیون زرتشتی، با لباس پاک وارد این مکان میشدند، و حتی ورود افراد عادی نیز تابع قوانین سختی بود.
در چنین مکانی، نگهداری اشیای دنیوی مانند طلا، نقره، صندوقچه یا اموال، نوعی بیاحترامی به تقدس آتش شناخته میشد.
بنابراین:
آتشکدهها ذاتاً و عمداً محل نگهداری گنج نبودند.
این یک اصل تاریخی است که تمام پژوهشها و حفاریهای معتبر باستانشناسی آن را تأیید میکنند.
پس چرا مردم فکر میکنند آتشکدهها گنج دارند؟
این سؤال مهمترین بخش ماجراست. چون اگرچه از نظر تاریخی آتشکدهها خزانه نبودهاند، ولی روایتهای مردمی چیز دیگری میگویند.
این باور ریشه در چند نکته دارد:
۱- ناامنیهای تاریخی
در حملهها، شورشها و آشوبهای بزرگ، مردم برای پنهان کردن اموال خود دنبال مکانهایی امن میگشتند.
آتشکدهها معمولاً:
●بنای سنگی داشتند
●ورودیهای کم و محدود
●معماری مقاوم
و ارزش فرهنگی بالا که مردم به آن احترام میگذاشتند
به همین دلیل، برخی خانوادهها ممکن است اموال کوچک یا ظروف ارزشمند را در نزدیکی آتشکده دفن کرده باشند.
البته این کار محدود، شخصی و اتفاقی بوده؛ نه سیستماتیک و بهاندازه گنجهای بزرگ.
۲-خرابههای باابهت
بسیاری از آتشکدهها در کوهها یا دشتهای دورافتاده قرار دارند.
نمای سنگی و معماری باشکوه آنها باعث میشود در ذهن مردم بهعنوان جای مهم نقش ببندند.
و ذهن مردم جای مهم را با گنج پیوند میزند.
۳- پیدا شدن چند مورد کوچک
گاهی اوقات:
●سکههای پراکنده
●ظروف فلزی
●اشیای آیینی
●مهرها یا ابزار مذهبی
در نزدیکی آتشکدهها پیدا شده است.
این موارد کمیاب هستند، اما همین موارد کوچک باعث میشود مردم تصور کنند پس جای بزرگتری هم هست.
۴- داستانهای محلی و افسانههای نسلبهنسل
در بسیاری از مناطق ایران، پیرمردان و پیرزنان داستانهایی درباره گنج آتشکدهها تعریف کردهاند؛ داستانهایی که بیشتر جنبه افسانهای دارد تا تاریخی.
این روایتهای شفاهی نسل به نسل منتقل شده و امروز تبدیل به باور جمعی شده است.
بر اساس تمام مطالعات باستانشناسی:
■ گنجهای بزرگ در آتشکدهها وجود ندارد.
■ دفینههای سنگین و حکومتی در آتشکدهها پنهان نمیشدند.
■ ساختار مذهبی آتشکده اجازه چنین کاری نمیداد.
اما این هم درست است که:
● آتشکدهها میتوانند آثار کوچک، آیینی و فرهنگی داشته باشند.
●در اتاقهای جانبی، وسایل موبدان، مهرها و ابزار مذهبی یافت میشود.
● در اطراف آتشکدهها، ممکن است اموال شخصی مردم دفن شده باشد.
● ارزش باستانشناختی آتشکدهها بسیار بالاست.
این موارد گنج نیستند، اما از نظر تاریخ و فرهنگ بسیار ارزشمندند.
نه دفینه شاهی، نه صندوقچههای طلا…
اما ممکن است یافتههایی مانند:
●سکههای ساسانی (معمولاً تکسکه یا تعداد کم)
●ابزارهای آهنی و برنزی کوچک
●ظروف آیینی
●مهرهای سنگی
●اشیای روزمره موبدان
●آثار معماری فروریخته
●خاکسترهای قدیمی
●سفالهای مربوط به مراسم مذهبی
اینها ارزش تاریخی دارند اما ارزش مالی گنجگونه نه.
چون:
●سبک معماری خاص دارد
●نشاندهنده نظام دینی و اداری ساسانیان است
●اغلب در کنار سکونتگاهها ساخته شده
●محوطه اطرافش اطلاعات مهمی از زندگی مردم میدهد
●گاهی در کنار خود گورستانهای باستانی دارد
●تاریخ شکلگیری آن از دل خاک خوانده میشود
بنابراین آتشکده بیشتر از آنکه محل گنج باشد، محل تاریخ است.
زیرا:
●مردم قبل از مراسم، اشیای آیینی همراه داشتهاند
●برخی مراسم قربانی و نذری انجام میشده
●اتاقهای جانبی برای نگهداری ابزار استفاده میشده
در دورههای بعد، مردم از این بناها برای نگهداری اشیای شخصی استفاده کردهاند
اما باز هم تأکید میشود:
اینها دفینه حکومتی نیستند؛
بلکه اشیای کوچک، پراکنده و تاریخیاند.
✔ آتشکدهها بناهای مقدس بودهاند، نه خزانه.
✔ از نظر تاریخی احتمال وجود گنجهای بزرگ بسیار ضعیف است.
✔ آثار فرهنگی کوچک، سکهها، ظروف و ابزار آیینی ممکن است وجود داشته باشد.
✔ برخی اموال شخصی مردم در دوران ناامنی در نزدیکی آتشکدهها پنهان شدهاند.
✔ ارزش اصلی آتشکدهها، تاریخ، فرهنگ و معماری آنهاست؛ نه
هادی علیزاده
پژوهشگر مستقل تاریخ و باستانشناسی
تمرکز بر تحلیل لایههای پنهان فرهنگ و تمدن ایران
استفاده از این متن تنها با ذکر نام نویسنده مجاز است.
این یادداشت پیشتر در وبلاگ شخصی نویسنده منتشر شده است.
