نویسنده: هادی علیزاده
پژوهشگر مستقل تاریخ و باستانشناسی
غارها همواره یکی از منابع مهم شناخت تاریخ، فرهنگ و زندگی انسانهای گذشته بودهاند. شرایط طبیعی و دشواری دسترسی به آنها سبب شده بسیاری از آثار باستانی در طول زمان محفوظ بمانند و امکان بررسی دقیقتری از شیوه زیست و باورهای آیینی انسانهای گذشته فراهم شود. غار کلماکره، واقع در استان لرستان و در نزدیکی شهرستان پلدختر، نمونهای شاخص از این نوع محوطههای تاریخی است. ساختار طبیعی غار، شامل تالارها و دالانهای متعدد در دل کوهستان، محیطی امن برای سکونت موقت و نگهداری اشیای ارزشمند ایجاد کرده و همین ویژگیها آن را به یکی از مهمترین یافتههای باستانشناسی ایران تبدیل کرده است.
کشف غار کلماکره یکی از اتفاقیترین و در عین حال شگفتانگیزترین رخدادهای باستانشناسی ایران به شمار میآید. در پاییز سال ۱۳۶۸ خورشیدی، یکی از اهالی محلی منطقه که برای شکار به ارتفاعات اطراف شهرستان پلدختر رفته بود، در جریان تعقیب یک بز کوهی به دهانهای غیرمعمول در دل کوه برخورد کرد. این دهانه که در نگاه نخست تنها شکافی طبیعی به نظر میرسید، مسیر ورود به غاری عمیق و ناشناخته بود.
پس از ورود به غار، شکارچی با فضایی تاریک، دالانهای پیچدرپیچ و تالارهایی روبهرو شد که آثار حضور انسان در آنها به چشم میخورد. در میان این فضاها، اشیای فلزی براق و غیرعادی توجه او را جلب کرد؛ جامها، ظروف، مجسمهها و اشیایی که بهوضوح نشان میدادند با وسایل معمولی یا معاصر تفاوت دارند. همین مشاهده اولیه باعث شد خبر وجود غار و اشیای درون آن بهتدریج در میان مردم محلی پخش شود.
در روزها و هفتههای بعد، برخی افراد محلی بدون آگاهی از ارزش علمی و تاریخی این آثار، وارد غار شدند و تعدادی از اشیا را از محل خارج کردند. این موضوع موجب شد بخشی از مجموعه ارزشمند غار پیش از آغاز بررسیهای رسمی از بین برود یا پراکنده شود. با انتشار خبر کشف غار و اشیای کمنظیر آن، موضوع به اطلاع سازمان میراث فرهنگی رسید و پژوهشگران و باستانشناسان برای بررسی علمی محل وارد عمل شدند.
غار کلماکره از نظر ویژگیهای طبیعی و محیطی، یکی از نمونههای شاخص غارهای تاریخی ایران به شمار میآید. این غار در دل کوهستانهای زاگرس و در منطقهای صعبالعبور واقع شده است؛ موقعیتی که دسترسی به آن را دشوار میکرد و همین امر نقش مهمی در پنهانماندن و حفاظت طولانیمدت آن ایفا کرده است. مسیرهای باریک و ناهموار اطراف غار، بهویژه در گذشته، مانعی طبیعی برای ورود افراد غیرمرتبط بوده و امنیت محیط داخلی را افزایش میداده است.
ساختار درونی غار شامل دالانهای پیچدرپیچ، تالارهای نسبتاً وسیع و فضاهای نیمهتاریک است. این ترکیب فضایی امکان استفادههای گوناگون از غار را فراهم میکرد؛ بهگونهای که برخی بخشها میتوانستند محل نگهداری اشیا باشند و بخشهایی دیگر برای انجام فعالیتهای آیینی یا سکونت موقت مورد استفاده قرار گیرند. پیچیدگی مسیرهای داخلی نیز باعث میشد اشیای ارزشمند در نقاط امنتری نگهداری شوند.
یکی از مهمترین ویژگیهای محیطی غار کلماکره، ثبات نسبی دما و رطوبت در فضای داخلی آن است. این شرایط طبیعی موجب شده بسیاری از اشیای فلزی و تزئینی در طول زمان از فرسایش شدید در امان بمانند. نبود نور مستقیم خورشید و جریان هوای کنترلشده، محیطی مناسب برای حفظ آثار ایجاد کرده و نقش مهمی در بقای آنها تا زمان کشف ایفا نموده است.
علاوه بر این، موقعیت مرتفع غار و چشمانداز اطراف آن، امکان نظارت طبیعی بر مسیرهای اطراف را فراهم میکرده است. چنین ویژگیای نشان میدهد که انتخاب این غار تنها تصادفی نبوده، بلکه با درک دقیق از محیط طبیعی و کارکردهای دفاعی و حفاظتی آن انجام شده است. نزدیکی غار به منابع طبیعی منطقه، از جمله مسیرهای عبور انسان و حیوان، نیز استفاده دورهای از آن را تسهیل میکرده است.
در مجموع، ویژگیهای طبیعی غار کلماکره نهتنها در حفاظت اشیای ارزشمند نقش داشته، بلکه در شکلگیری کارکردهای فرهنگی، آیینی و اجتماعی آن نیز تأثیرگذار بوده است. این غار نمونهای روشن از تعامل هوشمندانه انسانهای گذشته با محیط طبیعی است؛ تعاملی که منجر به انتخاب فضایی امن، پایدار و مناسب برای فعالیتهای انسانی و فرهنگی شده است.
✍️ هادی علیزاده | پژوهشگر مستقل تاریخ و باستانشناسی
اشیای بهدستآمده از غار کلماکره از نظر تنوع، کیفیت ساخت و ارزش هنری، یکی از کمنظیرترین مجموعههای باستانی ایران به شمار میآیند. این مجموعه عمدتاً شامل ظروف فلزی، جامها، ریتونها، مجسمههای انسانی و حیوانی، زیورآلات و اشیای تزئینی است که اغلب از فلزاتی چون نقره، مفرغ و آلیاژهای فلزی ساخته شدهاند. بررسیهای انجامشده نشان میدهد که این آثار به دورههای پیش از هخامنشی و بهویژه سنتهای هنری ایلامی تعلق دارند.
در میان مهمترین یافتهها، جامها و ظروف فلزی تزئینی جایگاه ویژهای دارند. این ظروف اغلب دارای بدنهای نازک، پرداختشده و نقشهایی ظریف هستند که مهارت بالای صنعتگران آن دوره را نشان میدهد. نقوش هندسی، گیاهی و گاه صحنههای نمادین بر روی این ظروف، بیانگر باورهای فرهنگی و زیباییشناسی جامعه سازنده آنهاست. برخی از این جامها احتمالاً در مراسم آیینی یا مناسک مذهبی مورد استفاده قرار میگرفتند.
ریتـونها (ظروف آیینی با خروجی به شکل سر حیوانات) از شاخصترین اشیای کشفشده در غار کلماکره هستند. این ریتونها غالباً با نقش حیواناتی مانند بز کوهی، شیر یا پرندگان شکاری ساخته شدهاند که در فرهنگ ایران باستان دارای مفاهیم نمادین همچون قدرت، باروری و حفاظت بودهاند. وجود چنین ظروفی نشان میدهد که غار کلماکره نقش مهمی در آیینها و مراسم نمادین داشته است.
از دیگر یافتههای مهم، مجسمههای کوچک انسانی و حیوانی است که با دقت و ظرافت ساخته شدهاند. این مجسمهها احتمالاً کاربرد آیینی یا نمادین داشته و میتوان آنها را بازتابی از باورهای مذهبی و اسطورهای مردم آن دوره دانست. برخی پژوهشگران معتقدند این آثار نمایانگر خدایان، نیروهای طبیعت یا نمادهای محافظ بودهاند.
همچنین، مجموعهای از زیورآلات و اشیای تزئینی مانند دستبند، پلاک و قطعات فلزی ظریف در غار کشف شده است. این اشیا علاوه بر ارزش زینتی، احتمالاً جایگاه اجتماعی یا هویت فرهنگی صاحبان خود را نیز نشان میدادهاند. کیفیت بالای ساخت این زیورآلات، از وجود شبکهای پیشرفته از تولید و تبادل فرهنگی در آن دوره حکایت دارد.
در مجموع، اشیای کشفشده در غار کلماکره نشان میدهند که این مکان صرفاً محل نگهداری اموال ارزشمند نبوده، بلکه فضایی با کارکرد آیینی، فرهنگی و اجتماعی محسوب میشده است. تنوع و پراکندگی اشیا بیانگر استفاده طولانیمدت از غار و حضور گروههای مختلف انسانی در دورههای زمانی متفاوت است و نقش مهمی در شناخت تاریخ هنر و فرهنگ ایران باستان ایفا میکند.
با وجود اهمیت تاریخی و فرهنگی غار کلماکره، این محوطه باستانی از زمان کشف تاکنون با آسیبهای جدی و گاه جبرانناپذیر مواجه شده است. مهمترین آسیب واردشده به غار، برداشتهای غیرمجاز و خروج اشیای باستانی در سالهای ابتدایی پس از کشف بوده است. نبود حفاظت فوری و آگاهی عمومی باعث شد بخشی از آثار ارزشمند پیش از ثبت و بررسی علمی، از محل خارج شده و برخی از آنها به مجموعههای خصوصی و حتی خارج از کشور منتقل شوند. این مسئله علاوه بر از دست رفتن آثار فیزیکی، موجب نابودی اطلاعات تاریخی و باستانشناسی مرتبط با محل دقیق کشف اشیا نیز شده است.
از دیگر آسیبها میتوان به تخریبهای انسانی و طبیعی اشاره کرد. ورود افراد غیرمتخصص به غار، دستکاری فضاهای داخلی، آسیب به دیوارهها و کف غار و جابهجایی لایههای طبیعی، ساختار باستانشناسی این محوطه را دچار اختلال کرده است. همچنین عوامل طبیعی مانند ریزش سنگ، فرسایش و تغییرات رطوبتی در صورت نبود مدیریت علمی، میتوانند به مرور زمان به ساختار غار و بقای آثار باقیمانده آسیب وارد کنند.
این آسیبها ضرورت حفاظت علمی، قانونی و مستمر از غار کلماکره را بیش از پیش آشکار میسازد. حفاظت از این محوطه تنها به معنای جلوگیری از برداشت اشیا نیست، بلکه شامل کنترل دسترسی، پایش مداوم شرایط محیطی، مستندسازی دقیق و انجام پژوهشهای علمی است. همچنین افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش فرهنگی و تاریخی غار میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبهای انسانی داشته باشد.
در نهایت، غار کلماکره بخشی از میراث فرهنگی غیرقابل جایگزین ایران به شمار میآید و حفاظت از آن، مسئولیتی ملی و بیننسلی است. بیتوجهی به حفاظت از چنین محوطههایی نهتنها موجب نابودی آثار گذشته میشود، بلکه فرصت شناخت بهتر تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی را از نسلهای آینده سلب میکند. از اینرو، حفاظت اصولی و پژوهشمحور از غار کلماکره، ضرورتی انکارناپذیر در مسیر صیانت از میراث فرهنگی کشور است.
غار کلماکره یکی از شاخصترین نمونههای محوطههای باستانی ایران است که مطالعه آن امکان درک عمیقتری از فرهنگ، هنر، باورهای آیینی و شیوه زندگی انسانهای گذشته را فراهم میکند. ویژگیهای طبیعی غار، موقعیت جغرافیایی خاص و ساختار درونی آن، نشان میدهد که انتخاب این مکان برای نگهداری اشیای ارزشمند و انجام فعالیتهای فرهنگی و آیینی، تصمیمی آگاهانه و مبتنی بر شناخت دقیق محیط بوده است.
اشیای کشفشده در غار، از جمله ظروف فلزی، ریتونها، مجسمهها و زیورآلات، نهتنها از نظر هنری و فنی ارزش بالایی دارند، بلکه بازتابدهنده جهانبینی، نمادگرایی و ساختارهای اجتماعی جوامع ایران باستان هستند. تنوع و تعداد این آثار نشان میدهد که غار کلماکره به یک فرد یا دوره محدود نبوده، بلکه در بازهای طولانی و توسط گروههای مختلف انسانی مورد استفاده قرار گرفته و میتوان آن را نوعی خزانه جمعی با کارکرد فرهنگی و آیینی دانست.
در عین حال، آسیبهایی که پس از کشف غار به دلیل برداشتهای غیرمجاز و نبود حفاظت کافی به آن وارد شد، اهمیت توجه به حفاظت علمی و قانونی از میراث فرهنگی را بهروشنی آشکار میسازد. از دست رفتن بخشی از اشیا و اطلاعات باستانشناسی مرتبط با آنها، خسارتی جبرانناپذیر برای تاریخ و فرهنگ ایران به شمار میآید.
در مجموع، غار کلماکره نهتنها مجموعهای از اشیای ارزشمند، بلکه سندی زنده از تعامل انسان با طبیعت، شکلگیری باورهای آیینی و پیشرفت هنر و فرهنگ در ایران باستان است. حفاظت اصولی، پژوهش مستمر و افزایش آگاهی عمومی درباره چنین محوطههایی، نقش اساسی در حفظ هویت تاریخی و انتقال این میراث گرانبها به نسلهای آینده خواهد داشت.
هادی علیزاده
پژوهشگر مستقل تاریخ و باستانشناسی
تمرکز بر تحلیل لایههای پنهان فرهنگ و تمدن ایران
استفاده از این متن تنها با ذکر نام نویسنده مجاز است.
این یادداشت پیشتر در وبلاگ شخصی نویسنده منتشر شده است.
