درک تفاوت میان بازارساز (Market Maker) و بازارگیر (Market Taker) برای هر کسی که در بازارهای مالی سنتی یا دنیای ارزهای دیجیتال و دیفای فعالیت میکند، ضروری است. این دو نقش، اساس کار هر بازار مبتنی بر دفتر سفارش (Order Book) را تشکیل میدهند و تأثیر مستقیمی بر نقدینگی، کارمزدها و تجربهٔ معاملاتی شما دارند. در این مقاله، ابتدا این مفاهیم را به زبان ساده تعریف میکنیم، سپس به کارمزدها و اهمیت آنها در صرافیهای متمرکز و غیرمتمرکز میپردازیم.
بازارساز معاملهگری است که با ثبت سفارشهای محدود (Limit Orders) در دفتر سفارش، نقدینگی (Liquidity) را به بازار تزریق میکند. سفارش محدود، سفارشی است که بلافاصله اجرا نمیشود، بلکه با قیمتی مشخص و معمولاً بهتر از قیمت لحظهای بازار (مثلاً قیمتی پایینتر برای خرید یا بالاتر برای فروش) در دفتر سفارش مینشیند و منتظر میماند تا طرف مقابل آن را پر کند.
به زبان ساده، بازارساز کسی است که «پیشنهاد» خرید یا فروش میدهد و به دیگران اجازه میدهد در زمان دلخواه خود با این پیشنهادها معامله کنند. بازارسازان با این کار، عمق بازار را افزایش میدهند، شکاف قیمتی (Spread) را کاهش میدهند و باعث میشوند سایر معاملهگران بتوانند دارایی را بدون لغزش قیمتی (Slippage) زیاد خرید و فروش کنند.
در صرافیهای متمرکز سنتی (CEX) مانند بایننس یا کوینبیس، بازارسازان اغلب مؤسسات بزرگ، الگوریتمهای معاملاتی با فرکانس بالا یا خود صرافیها هستند. در دنیای دیفای، هر کاربری میتواند با قرار دادن سفارش محدود در یک صرافی غیرمتمرکز مبتنی بر دفتر سفارش، نقش بازارساز را ایفا کند. حتی در مدل بازارساز خودکار (AMM) مانند یونیسواپ، تأمینکنندگان نقدینگی (Liquidity Providers) که داراییهای خود را در استخرهای نقدینگی قفل میکنند، عملکردی مشابه بازارسازان سنتی دارند، هرچند مکانیسم فنی آن متفاوت است.
بازارگیر معاملهگری است که با ثبت سفارش بازار (Market Order)، نقدینگی موجود در دفتر سفارش را «میگیرد» یا مصرف میکند. سفارش بازار، سفارشی است که در لحظه و با بهترین قیمت موجود در طرف مقابل دفتر سفارش اجرا میشود. بازارگیر به دنبال اجرای فوری معامله است و حاضر است به جای انتظار برای قیمت بهتر، از نقدینگیای که بازارسازان فراهم کردهاند، استفاده کند.
برای مثال، اگر شما در یک صرافی بر روی دکمهٔ «خرید با قیمت بازار» کلیک کنید، سفارش شما با نزدیکترین سفارش فروش محدود موجود تطبیق داده میشود. در این حالت، شما یک بازارگیر هستید؛ زیرا نقدینگی را از دفتر سفارش حذف کردهاید.
صرافیها برای تشویق رفتار بازارسازی و تضمین وجود نقدینگی کافی، معمولاً کارمزدهای متفاوتی برای بازارسازان و بازارگیران در نظر میگیرند:
کارمزد بازارساز (Maker Fee): کارمزدی که بازارساز هنگام اجرای سفارش محدودش پرداخت میکند. این کارمزد معمولاً کمتر از کارمزد بازارگیر است و در برخی پلتفرمها حتی منفی (بهصورت پاداش یا Rebate) میباشد؛ یعنی صرافی به بازارساز پول میدهد تا نقدینگی ایجاد کند.
کارمزد بازارگیر (Taker Fee): کارمزدی که بازارگیر برای استفاده از نقدینگی و اجرای فوری سفارش پرداخت میکند. این کارمزد بالاتر از کارمزد بازارساز است و منبع اصلی درآمد بسیاری از صرافیها را تشکیل میدهد.
ساختار کارمزدها یک سیاست اقتصادی کلیدی است: بازارسازان ریسک نگهداری سفارش باز و تأمین سرمایه را میپذیرند، پس با کارمزد کمتر یا پاداش، ترغیب میشوند. بازارگیران نیز برای سرعت و قطعیت اجرا، کارمزد بیشتری میپردازند.
نقدینگی و عمق بازار: بدون بازارسازان، دفتر سفارش خالی میماند و بازارگیران مجبور میشوند با قیمتهای بسیار نامناسب معامله کنند. ساختار کارمزد نابرابر، انگیزهٔ لازم برای تأمین نقدینگی را فراهم میکند.
هزینههای معاملاتی: استراتژی معاملاتی شما تعیین میکند که بیشتر در نقش بازارساز ظاهر میشوید یا بازارگیر. اگر اهل معاملات فوری و اسکالپینگ هستید، احتمالاً بازارگیرید و هزینهٔ بیشتری میپردازید. اگر صبورانه سفارش محدود میگذارید، میتوانید از کارمزدهای کمتر بهره ببرید.
کارایی بازار: کارمزدهای متقارن میتوانند به کاهش نقدینگی منجر شوند. به همین دلیل تقریباً تمام صرافیهای حرفهای از مدل کارمزد ساز-گیر (Maker-Taker Fee Model) استفاده میکنند.
در پلتفرمهای غیرمتمرکز پیشرفته، معمولاً از مدل کارمزد ساز-گیر برای تنظیم رفتار معاملهگران و حفظ نقدینگی استفاده میشود. بهعنوان نمونه، یک پروتکل دیفای که در حوزهٔ محافظت از دارایی و معاملات مشتقه فعالیت میکند، میتواند ساختار زیر را پیادهسازی کند:
بازارسازانی که سفارشهای محدود ثبت میکنند و نقدینگی عمقبخش فراهم میآورند، کارمزد بسیار پایینتری میپردازند و در برخی بازارها مشمول تخفیفهای ویژه میشوند.
بازارگیران که به دنبال اجرای فوری هستند، کارمزد استاندارد بازارگیر را پرداخت میکنند که بخشی از آن به تأمینکنندگان نقدینگی یا خزانهٔ پروتکل بازمیگردد.
این طراحی نه تنها رفتار بازارسازی را تشویق میکند، بلکه پایداری اقتصادی پروتکل را نیز از طریق بازتوزیع کارمزدها تضمین مینماید.
بازارساز با سفارش محدود، نقدینگی خلق میکند و کارمزد کمتر (یا پاداش) میگیرد.
بازارگیر با سفارش بازار، نقدینگی را مصرف میکند و کارمزد بیشتری میپردازد.
این ساختار برای سلامت بازار و جذب نقدینگی ضروری است و در اکثر صرافیهای متمرکز و غیرمتمرکز مدرن به کار گرفته میشود.
