فلج مغزی یا Cerebral Palsy (بهاختصار CP)، گروهی از اختلالات عصبی- تکاملی غیرپیشرونده است که عموماً با تظاهرات بالینی مرتبط با آسیبهای عضلانی و حرکتی شناخته میشود. این اختلالات بهدنبال ناهنجاریهای مادرزادی یا آسیبهای وارده بر مغز در مراحل اولیۀ زندگی ایجاد میگردند. براساس محل آسیبدیدگی مغز، میتوان CP را به پنج نوع اصلی تقسیمبندی کرد: اسپاستیک (هایپرتونیک)، آتتوئید (دیسکینتیک)، هایپوتونیک، آتاکسیک و نوع آخر که ترکیبی از موارد قبلی است. جهت توصیف نوع و سطح آسیب حرکتی نیز از اصطلاحاتی همچون مونوپلژی، دیپلژی، همیپلژی، تریپلژی و کوادریپلژی استفاده میشود. برای طبقهبندی توان حرکتی مددجو نیز عموماً معیار GMFCS در بالین بهکار میرود.
با بروز CP و اثرگذاری آن بر توان و کنترل ماهیچهها و محدودۀ حرکتی مفاصل، عموماً اختلالاتی جدی در تعادل، راهرفتن (Gait) و وضعیت (Posture) فرد پدیدار میگردند. این اختلالات، میتوانند در ادامه سبب بروز ناهنجاریهای جدید جسمی نظیر اسکولیوز (انحراف ستون فقرات) و یا حتی آسیبهای روانی و شناختی شوند.
مداخلات ارتوتیک (Orthotic)، کاردرمانی و فیزیوتراپی که ذیل اقدامات توانبخشی شناخته میشوند، نقشی حیاتی در بازتوانی مددجو و تسریع روند بازگشت ایشان به زندگی روزمره ایفا میکنند. در سالهای اخیر، رویکردهای درمانی میانرشتهای و دستاوردهای حوزههای مهندسی پزشکی نیز بیشازپیش موردتوجه قرار گرفتهاند و ورود تکنولوژیهای این حوزه، مشخصاً سبب بهبود کیفیت مداخلات توانبخشی و نیز سطح توانمندی مددجویان شدهاند. ابزارهایی نظیر دستگاههای تجربۀ واقعیت مجازی (VR)، اگزواسکلتونها و انواع بازیهایطراحیشده در حوزۀ اختلالات جسم و روان، از نمونۀ این تکنولوژیها هستند. در این جستار، نگاهی داشتهایم بر برخی از بازیهایی که متناسب با ناتوانی یا کمتوانی اندامهای تحتانی کودکان CPطراحی شدهاند.
دستگاه "Liberi Exergaming"
این دستگاه توانبخشی بازیمحور، شامل یک دوچرخۀ ثابت مجهز به صندلی مخصوص، کمربند، تکیهگاههای جانبی و یک مانیتور است که متخصصان دانشگاه Queen کانادا، آن را طراحی کرده و توسعه دادهاند. هدف Liberi کمک به کودکان CP (مخصوصاً با GMFCS سطح 3)، از طریق بهبود فعالیت جسمی توأم با افزایش ارتباطات اجتماعی است. مددجو با بهکارگیری پدال و کنترلر دستی میتواند آواتار خود را در بازی هدایت کند. اتفاقات بازی در جزیرهای خیالی به نام Liberi در جریان است؛ مکانی که مددجویان میتوانند در آن با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و بهصورت فردی یا گروهی به انجام ریزبازیهایی در سبک اکشن و نقشآفرینی بپردازند. در مجموع 6 ریزبازی یا minigame در این سیستم وجود دارد. برای مثال یکی از این ریزبازیها "The Dozo Quest" است که در آن مددجو بهصورت بلادرنگ آواتارش را کنترل میکند و از طریق مکانیسمهای بازی نظیر پریدن، جاخالیدادن و ضربهزدن از موانع میگذرد و دشمنانش را از بین میبرد. بهکارگیری اندامهای پایینتنه برای استفاده از پدال، جهت کنترل آواتار در بازی، نیاز به تمرکز دارد که بهنوبۀ خود اثرات مثبتی بر توان حرکتی و عضلانی مددجو خواهد داشت. در مجموع، Liberi با فراهمکردن محیط و تجربهای مشابه با بازیهای اکشن معمول و موجود در بازار، میتواند نقشی ارزنده در توانبخشی کودکان CP ایفا کند.
بازیهای مبتنی بر واقعیت مجازی (VR)
تکنولوژی واقعیت مجازی یک محیط کامپیوتری تعاملی را متناظر با جهان واقعی شبیهسازی میکند. این تکنولوژی از طریق سنسورهایی که بهصورت پیوسته، نیرو و موقعیت مددجو را در فضا اندازه میگیرند، میتواند حرکات را بهصورت real-time شبیهسازی کند. توسعۀ بازیهای مبتنی بر واقعیت مجازی متناسب با نیازهای کودکان CP، در سالهای اخیر موردتوجه قرار گرفته است و مقالات گوناگونی بر اثربخشی مثبت این تکنولوژی در کنار مداخلات معمول توانبخشی، صحه میگذارند.
مجموعۀ کنسولهای شبیهساز ورزشی شرکت نینتِندو، مانندWii Sports و Wii Fitکه در سال 2006 عرضه شدهاند، همواره در توانبخشی مبتنی بر واقعیت مجازی، مورد توجه بودهاند. این شبیهسازها شامل بازیهای ورزشی تنیس، گلف، بیسبال، بوکس، بولینگ و تمرینات یوگا و ایروبیک میباشند. در مداخلاتی که به همراه کنسول جانبی Wii Balance Board انجام شده، بهبود اختلالات گیت و تعادل در کودکان CP بهخصوص انواع اسپاستیک و همیپلژیک، مشاهده شده است.
انواع مختلف دیگر از بازیهای مبتنی بر واقعیت مجازی توسعه داده شدهاند که ماهیتی تحقیقاتی و غیرتجاری داشتهاند. در اینگونه تکنولوژیها، مددجو برای کنترل و هدایت آواتار خود باید از تردمیل، دوچرخۀ ثابت و یا اگزواسکلتون استفاده کند. در این موارد حرکت مفاصل اندامهای تحتانی مستقیماً مورد ارزیابی قرار میگیرند. کودکان CP دیپلژیک و کوادریپلژیک، از کاندیدهای استفادۀ این سیستمها هستند.
HILLES نیز سامانهای VR محور است که اخیراً و اختصاصاً برای توانبخشی اندام تحتانی طراحی و توسعه داده شد. این ابزار از طریق یک Microsoft Azure Kinect متصل به لپتاپ و یک هدست بیسیم مستقل، شرایطی را فراهم میکند که در آن مددجو با حرکتدادن اندام تحتانی خود به انجام بازی بپردازد.
در سالهای اخیر، توجه به بهرهگیری از تکنولوژیهای روز در حوزۀ سلامت و بهخصوص حیطههای توانبخشی، در حال افزایش است. در مجموع، آشنایی بیشتر فعالین عرصۀ توانبخشی با کارآمدی این تکنولوژیها و افزایش شناخت فعالین حوزههای مهندسی نسبت به مسائل ملموس بالین، میتواند نویدبخش گسترش همکاریهای این دو حوزه باشد و در نهایت، کیفیت زندگی مددجویان عزیز را بهبود ببخشد.
نقش بازیهای ویدیویی در توانبخشی جسمانی
در ادامه، لیستی از بازیهای ویدیویی مناسب برای توانبخشی اندام فوقانی (دستها و شانهها) به همراه توضیحات مختصر برای هر بازی، آورده شده است:
1. بازی VR Physio
این بازی واقعیت مجازی بهطور خاص برای فیزیوتراپی طراحی شده است. این بازی شامل تمریناتی برای تقویت بازوها، افزایش دامنۀ حرکتی و بهبود هماهنگی دست و شانه است. فضای واقعیت مجازی تجربهای جذاب ارائه میدهد که بیماران را به انجام تمرینات ترغیب میکند.
2. بازی Recovery Rapids (Xbox Kinect)
این بازی برای توانبخشی اندام فوقانی طراحی شده است. بازیکنان با پاروزدن در یک رودخانۀ مجازی، قدرت بازو و دامنۀ حرکتی خود را تقویت میکنند. این بازی برای افرادی که در حال بازیابی عملکرد عضلات بازو هستند بسیار مفید است.
3. بازی BoxVR
این بازی با محوریت حرکات بوکس، تمرینی ریتمیک و مبتنی بر ضربآهنگ ارائه میدهد. هدف آن بهبود هماهنگی، تقویت عضلات بالاتنه و افزایش سلامت قلبی-عروقی است. این بازی برای افراد در هر سطح آمادگی جسمانی مناسب بوده و حتی میتواند در حالت نشسته نیز اجرا شود.
4. بازی Beat Saber
این بازی محبوب واقعیت مجازی، بازیکنان را به انجام حرکات بازو برای بریدن بلوکهای مجازی با ریتم موسیقی تشویق میکند. این بازی به بهبود هماهنگی، افزایش دامنۀ حرکتی بازوها و ارائۀ یک تمرین سرگرمکننده برای تقویت بالاتنه کمک میکند.
5. بازی EyeToy Play 2 (PlayStation 2)
یکی از اولین بازیهای مبتنی بر ردیابی حرکت است که از دوربین برای دنبالکردن حرکات بازیکن استفاده میکند. ریزبازیهایی مانند بوکس و رقص در این مجموعه به بهبود هماهنگی دست و چشم و تقویت عضلات بازو کمک میکنند.
6. بازی Your Shape: Fitness Evolved (Xbox Kinect)
این بازی با استفاده از دوربین Kinect حرکات بدن بازیکن را ردیابی میکند و تمرینات مختلفی از جمله بوکس کاردیو و تایچی ارائه میدهد. این بازی برای بهبود حرکات اندام فوقانی و هماهنگی بین حرکات بازو بسیار مفید است.
7. بازی Wii Sports (Nintendo Wii)
این مجموعه بازی شامل بازیهایی مانند تنیس، بوکس و بولینگ است که همگی نیازمند حرکات بازو هستند. این بازیها به افزایش دامنۀ حرکتی، تقویت عضلات و بهبود مهارتهای حرکتی کمک میکنند.
8. بازی Fruit Ninja VR
در این بازی، بازیکن با استفاده از حرکات بازو میوهها را برش میدهد. این بازی بهبود هماهنگی، سرعت واکنش و افزایش دامنۀ حرکتی بازوها را هدف قرار میدهد.
9. بازی Paintball V
یک بازی واقعیت مجازی که بازیکن را درگیر حرکات کنترلشده بازو و شانه میکند. این بازی برای افزایش کنترل حرکتی و تقویت عضلات شانه و بازو کاربرد دارد.
10. پلتفرمهای اختصاصیExergaming
برخی از مراکز توانبخشی از پلتفرمهای بازیمحور سفارشیسازیشده استفاده میکنند که متناسب با اهداف خاص درمانی طراحی شدهاند. این سیستمها بازیهایی را ارائه میدهند که بیماران را به انجام تمرینات توانبخشی تشویق میکنند.
این بازیها با استفاده از فناوریهای پیشرفته و جذاب، تمرینات توانبخشی را برای بیماران سرگرمکنندهتر و مؤثرتر میسازند.
بازیهای ویدیویی بهعنوان ابزاری نوآورانه در توانبخشی جسمانی، تأثیرات قابل توجهی داشتهاند. این بازیها با ترکیب جنبههای سرگرمکننده و درمانی، رویکردی جذاب و تعاملی ارائه میدهند که بیماران را به انجام تمرینات تکراری و گاهی خستهکننده تشویق میکنند. ویژگیهای این بازیها، از جمله ارائۀ بازخورد آنی و امکان سفارشیسازی، به بهبود انگیزه، دامنۀ حرکتی، تقویت عضلات و هماهنگی دست و چشم کمک میکنند.
باتوجه به فناوریهای پیشرفته و طراحی خلاقانه، بازیهای ویدیویی توانستهاند تجربۀ توانبخشی را متحول کرده و با افزایش مشارکت بیماران، بهبود نتایج درمانی را تسریع کنند. این ابزارها نهتنها بهعنوان یک روش مکمل درمانی بلکه بهعنوان راهکاری مؤثر برای بهبود کیفیت زندگی بیماران شناخته میشوند.
نویسندگان: روژان کیانی، امیرمهدی علیزاده | انجمن علمی حرکت
