رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان در نوشتهای، با رویکردی تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف شخصیت علمی، فکری و سیاسی امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) پرداخته است.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سید روحالله حسینی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان طی یادداشتی، مینویسد:
امام شهید حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره) از برجستهترین شخصیتهای دینی و سیاسی جهان معاصر اسلام به شمار میرود که طی دهههای گذشته تأثیر قابل توجهی بر تحولات فکری، فرهنگی، سیاسی و تمدنی جهان اسلام برجای گذاشته است. اندیشههای ایشان در حوزههای مختلفی همچون حکومت اسلامی، استقلال ملتها، وحدت اسلامی، عدالتخواهی، مقاومت در برابر سلطهگری، پیشرفت علمی و احیای هویت اسلامی مورد توجه اندیشمندان و پژوهشگران قرار گرفته است.
این مقاله با رویکردی تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف شخصیت علمی، فکری و سیاسی امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) پرداخته و تلاش میکند نقش ایشان را در شکلدهی به گفتمانهای معاصر جهان اسلام تبیین نماید. همچنین جایگاه و تأثیر اندیشههای ایشان در افغانستان، به دلیل اشتراکات تاریخی، فرهنگی و دینی میان دو ملت، مورد بررسی قرار میگیرد.
کلیدواژهها: امام شهید امت حضرت آیتالله سید علی خامنهای(ره)، جمهوری اسلامی ایران، جهان اسلام، مقاومت، وحدت اسلامی، تمدن نوین اسلامی، افغانستان.
مقدمه
در تاریخ معاصر جهان اسلام، برخی شخصیتها فراتر از مرزهای ملی خود تأثیر گذاشته و به بازیگران مؤثر در تحولات فکری و سیاسی منطقه و جهان تبدیل شدهاند. امام شهید امت حضرت آیت الله العظمی امام خامنهای(ره) از جمله این شخصیتهاست که طی دهههای اخیر نه تنها در عرصه رهبری جمهوری اسلامی ایران، بلکه در حوزه اندیشه سیاسی اسلام، فرهنگ، هویت اسلامی و مسائل جهان اسلام نقشآفرینی کرده است.
بررسی شخصیت و اندیشههای ایشان از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از تحولات سیاسی و فرهنگی منطقه غرب آسیا، گفتمان مقاومت، حمایت از فلسطین، مسئله وحدت اسلامی و مباحث مربوط به استقلال ملتها با دیدگاهها و مواضع ایشان پیوند خورده است. افزون بر این، امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) همواره بر ضرورت پیوند میان دین، علم، پیشرفت و عدالت اجتماعی تأکید داشته و تلاش کرده است الگوی حکمرانی مبتنی بر ارزشهای اسلامی را با مقتضیات عصر جدید سازگار سازد.
در افغانستان نیز به دلیل پیوندهای گسترده فرهنگی، زبانی، مذهبی و تاریخی با ایران، شخصیت و اندیشههای ایشان مورد توجه بسیاری از علما، دانشگاهیان و نخبگان فکری قرار گرفته است. از این رو، مطالعه جایگاه و تأثیر اندیشههای ایشان در فضای فکری و فرهنگی افغانستان نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است.
زندگینامه و سیر شکلگیری شخصیت علمی و مبارزاتی
امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) در سال ۱۳۱۸ خورشیدی در شهر مشهد مقدس و در خانوادهای روحانی و اهل علم دیده به جهان گشود. پدر ایشان، مرحوم آیتالله سیدجواد خامنهای، از علمای برجسته و مورد احترام حوزه علمیه مشهد بود. محیط خانوادگی، تربیت دینی و ارتباط با مراکز علمی و مذهبی از همان دوران کودکی نقش مهمی در شکلگیری شخصیت علمی ایشان ایفا کرد.
ایشان تحصیلات حوزوی خود را در مشهد آغاز نمود و سپس برای تکمیل مراحل عالی علوم اسلامی به حوزه علمیه قم رفت. بهرهگیری از محضر استادانی همچون امام خمینی(ره)، آیتالله بروجردی، آیتالله میلانی و دیگر بزرگان حوزه، زمینه رشد علمی و فکری ایشان را فراهم ساخت.
همزمان با تحصیل علوم دینی، امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) به فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی علیه رژیم پهلوی روی آورد. حضور فعال در نهضت اسلامی امام خمینی(ره)، ایراد سخنرانیهای روشنگرانه، تحمل زندان و تبعید و مشارکت در سازماندهی حرکتهای انقلابی، بخشی از فعالیتهای ایشان در دوران مبارزه به شمار میرود.
پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ فصل تازهای در زندگی سیاسی و اجتماعی ایشان گشود. عضویت در شورای انقلاب، نمایندگی امام خمینی(ره) در نهادهای مختلف، حضور در جبهههای دفاع مقدس، ریاست جمهوری و سرانجام انتخاب به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸، مراحل مهمی از مسئولیتهای ایشان را تشکیل میدهد.
جایگاه علمی و فقهی امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره)
یکی از ابعاد مهم شخصیت امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره)، جایگاه علمی و فقهی ایشان است. اگرچه بسیاری از مردم جهان ایشان را بیشتر به عنوان رهبر سیاسی میشناسند، اما پایه اصلی شخصیت ایشان بر دانش حوزوی، فقه، اصول، تفسیر قرآن و علوم اسلامی استوار است.
درسهای خارج فقه ایشان طی سالیان متمادی از مهمترین محافل علمی حوزه علمیه محسوب شده و آثار متعددی در زمینه فقه، اندیشه اسلامی، فرهنگ و مسائل اجتماعی از ایشان منتشر شده است. نگاه فقهی ایشان، علاوه بر پایبندی به مبانی اصیل اجتهاد شیعی، به مسائل جدید و نیازهای جوامع اسلامی نیز توجه ویژه دارد.
در دیدگاه ایشان، فقه اسلامی صرفاً مجموعهای از احکام فردی نیست، بلکه نظامی جامع برای اداره جامعه، تحقق عدالت و هدایت انسان در عرصههای مختلف زندگی است. همین نگرش، زمینهساز توجه ویژه ایشان به موضوع فقه حکومتی و نقش دین در مدیریت جامعه شده است.
اندیشه سیاسی و نظریه ولایت فقیه
اندیشه سیاسی آیتالله سیدعلی خامنهای در امتداد مکتب فقه سیاسی شیعه و نظریه ولایت فقیه قرار دارد؛ نظریهای که با رهبری امام خمینی(ره) به مرحله تحقق عملی رسید و در جمهوری اسلامی ایران به عنوان چارچوب اصلی نظام سیاسی مورد پذیرش قرار گرفت. از منظر امام شهید امت حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره)، ولایت فقیه صرفاً یک ساختار حقوقی برای اداره حکومت نیست، بلکه سازوکاری برای صیانت از هویت اسلامی جامعه، تضمین عدالت، حفظ استقلال کشور و جلوگیری از انحراف نظام از آرمانهای اسلامی به شمار میرود.
در نگاه ایشان، مشروعیت حکومت اسلامی از پیوند میان شریعت اسلامی و اراده مردم شکل میگیرد. از این رو، مردمسالاری دینی یکی از مفاهیم محوری در اندیشه سیاسی ایشان محسوب میشود. ایشان بارها تأکید کردهاند که مشارکت مردم در تعیین سرنوشت سیاسی جامعه نه تنها با آموزههای اسلامی منافاتی ندارد، بلکه از لوازم تحقق حکومت دینی است. به همین دلیل، انتخابات، حضور مردم در عرصههای مختلف و نقش افکار عمومی در اداره جامعه جایگاه ویژهای در منظومه فکری ایشان دارد.
از سوی دیگر، استقلال سیاسی و نفی سلطه بیگانگان از ارکان اصلی اندیشه سیاسی ایشان است. ایشان معتقد بودند که ملتهای مسلمان تنها زمانی میتوانند مسیر پیشرفت و توسعه را طی کنند که از وابستگی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی به قدرتهای سلطهگر رهایی یابند. این نگرش در بسیاری از مواضع سیاسی و بینالمللی ایشان انعکاس یافته و به یکی از عناصر هویتبخش گفتمان جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.
