علیرضا شاهمرادی | دانشجوی کارشناسی کارگردانی تلویزیون – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 8 دقیقه
موسیقی فیلم در ایران، فراتر از یک عنصر همراه برای تصویر، به بخشی جداییناپذیر از روایت سینمایی تبدیل شده است. آهنگسازان، با نغمهها و ضربآهنگهای خود، احساسی را خلق میکنند که گاه کلمات از بیان آن ناتوان هستند. اما در پس این ملودیها، ذهنهایی خلاق و روحهایی حساس قرار دارند. هنرمندانی که هر یک با سبک و نگاه منحصربهفرد خود، بر تاریخ سینمای ایران اثری ماندگار گذاشتهاند.
متن پیشرو تلاشی است برای شناخت چهرههایی که در پس پرده سینما، با نُتهای خود روایتگر احساسات و داستانهایی بودهاند. از پیشگامانی که اولین گامها را در این عرصه برداشتند تا آهنگسازان معاصر که مرزهای موسیقی فیلم را گسترش دادهاند، نگاهی خواهیم داشت به زندگی، تفکر و سبک هنری آنان؛ به آنچه که موسیقیشان را یگانه میکند و به اینکه چگونه آثارشان در حافظه شنیداری مخاطبان باقی میماند.
مجید انتظامی
زاده ۱۸اسفند ۱۳۲۶ در تهران موسیقیدان، آهنگساز، نوازنده و مدرس موسیقی اهل ایران است.
او از دهه۱۳۵۰ برای بیش از ۸۰ اثر سینمایی، موسیقی متن نوشته است و با دریافت ۵ سیمرغ بلورین برای فیلمهای بایسیکلران، روز واقعه، آژانس شیشهای، دیوانهای از قفس پرید و مجنون، برنده بیشترین سیمرغ بلورین در بخش بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر میباشد. انتظامی از برگزیدگان هشتمین همایش چهرههای ماندگار در سال ۱۳۸۹ است و در سال ۱۳۹۳ به عنوان جهادگر عرصه فرهنگ و هنر نشان افتخار دریافت کرده است. او فرزند عزتالله انتظامی بازیگر سینمای ایران است.
استفاده از سازهای ایرانی
او در بسیاری از آثار خود از سازهای سنتی ایرانی مانند تار، کمانچه و سنتور استفاده میکند که به موسیقیاش هویتی خاص و بومی میدهد و همچنین او از موسیقی ارکسترال استفاده میکند.
تلفیق سبکها
انتظامی توانسته است سبکهای مختلف موسیقی، از جمله موسیقی کلاسیک و موسیقی سنتی ایرانی را با هم ترکیب کند و آثار متنوعی را خلق کند.
او موسیقی را با تکنیکهایی مثل استفاده از سوت زدن برای مردم قابل لمس و محسوس میکند. جملههای غنی موسیقایی او و سوال و جوابهای سازهایش برای مخاطب داستان و فضا میسازد. گسترش موتیف به جملههای جدید از نکتههای مهم موسیقی مجید انتظامی است.
فردین خلعتبری
وی موسیقی را با ساز فلوت آغاز کرد و بعد از انصراف از رشته سازه دانشگاه صنعتی شریف به سراغ موسیقی رفت و در دانشکده هنرهای زیبا تحصیلات خود را در زمینه موسیقی ادامه داد. شهرت او بیش از همه به دلیل آثارش در حوزه موسیقی فیلم است، مخصوصا موسیقی سریالها و فیلمهایی مثل شب دهم، مدار صفر درجه، خوشرکاب و چ.
توجه به سازهای ایرانی
در بسیاری از آثارش از سازهای سنتی ایرانی مانند تار و کمانچه به خوبی استفاده کرده و هویت فرهنگی را در موسیقی خود حفظ کرده است.
نوآوری در ساختار آهنگ
خلعتبری با الهام از ملودیک و هارمونیهای نوآورانه، سعی در خلق آثاری منحصربهفرد و تازه دارد.
استفاده از ترفندهای مدرن
علاوه بر احترام به ریشههای موسیقی سنتی و توجه به موسیقی ارکسترال، او از ترفندهای مدرن در آهنگسازی بهره میبرد که این امر موجب سازگاری آثارش با سلیقههای مختلف میشود.
تجربههای چندرسانهای
آثار خلعتبری به دلیل همکاریها و تجربههایش در پروژههای چندرسانهای، تنوع و عمق بیشتری پیدا کرده است. او در همکاری با خوانندههایی چون علیرضا قربانی و شاعرانی با محتوای اصیل ایرانی و تلفیق موسیقی و ادبیات تأثیر عمیقی بر مخاطب میگذارد.
بامداد افشار
آهنگساز و طراح صدای اهل ایران است. او برای ساخت موسیقی متن فیلم پوست، برنده سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن از سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر شد. وی آثاری را در زمینه موسیقی متن و طراحی صدا برای سینما و تئاتر در ایران و خارج از ایران ساخته است. او همچنین با نشر چشمه (رادیو گوشه) در بخش تولید کتاب صوتی به عنوان ناظر و ساخت موسیقی همکاری کرده است. بامداد افشار سابقه فعالیت در ارتباط با اصوات محیطی شهر تهران را نیز دارد. همچنین فعالیتهای دیگری در ارتباط با ساخت ربات، هنر صدا و موسیقی الکترونیک دارد که اکثر این فعالیتها با ایدهپردازی و نظارت وی در گروهی به نام «اتاق» انجام میگیرد.
سریال قورباغه، پوست شیر، یاغی از آثار موفق او به شمار میروند.
توجه به بیان شخصی
او در آهنگسازیهایش به اصالت و بیان شخصی اهمیت میدهد و سعی میکند صدای خاص خود را در هر اثر منتقل کند.
فرمهای نوآورانه
آثار او نشاندهنده نوآوری در ساختار آهنگ است و او به راحتی میتواند فرمهای جدید و صداهای جدید و جالبی را ارائه دهد.
موسیقی فیلم و تئاتر
افشار همچنین در زمینه موسیقی برای فیلمها و تئاترها فعالیت دارد و توانسته است با ایجاد فضاسازیهای مناسب، تأثیر عمیقی بر روایتها و داستانها بگذارد.
او با استفاده از موتیفهایی با کمترین تعداد نت فرمی مینیمالیستی دارد که باعث ماندگاری موتیف در ذهن مخاطب و ارتباط راحتتر با موسیقی او میشود. استفاده او از صداهای جدید، متنوع و شخصیسازی شده، و توجه او به فرم، کارهای او را منحصربهفرد میکند.
ستار اورکی
آهنگساز و تنظیمکننده ایرانی است که فعالیت هنری خود را از سال ۱۳۶۹، آغاز کرد. از جمله آثار او میتوان به آهنگسازی برای فیلمهای جدایی نادر از سیمین و فروشنده به کارگردانی اصغر فرهادی، اشاره کرد. وی همچنین از اعضای آکادمی اسکار است.
اورکی با خوانندگانی چون علیرضا قربانی، محمد اصفهانی، سالار عقیلی، محمد معتمدی، رضا یزدانی، حمیدرضا حامی و نیما مسیحا همکاری داشتهاست.
توجه او به هارمونی و ساختار منسجم در ملودیهایش، باعث میشود موسیقی بتواند حس واحدی را به قویترین شکل منتقل کند.
بابک بیات
بابک بیات در سال ۱۳۲۵ در شهر تهران متولد شد. از ۱۹ سالگی در اپرای تهران و زیر نظر خانم اِولین باغچهبان، آقای ثمین باغچهبان و نصرتالله زابلی با موسیقی کلاسیک و جهانی آشنا شد و در حدود پنج سال، همکاری خود را با این اپرا ادامه داد. بعد از آن با محمد اوشال آهنگساز و رهبر ارکستر جاز فولکلوریک دوستی عمیقی پیدا کرد که این دوستی به ادامه هارمونی و آکومپانیمان و فراگیری دیگر اشتیاقات موسیقایی بیات منجر شد. ایرج جنتی عطایی ،شاعر و ترانهسرا و نمایشنامهنویس که از دوران کودکی تا قبل از انقلاب با بابک بیات همگام با هم موسیقی ترانه را ادامه دادند، در زندگی بیات و خانوادهاش بسیار مؤثر بود.
بیات موسیقی فیلم را با فیلم غریبه که با همراهی واروژان ساخته شد، شروع کرد. بعد از فیلم غریبه، بیات، موسیقی فیلمهای خورشید در مرداب، شب آفتابی (با ترانه عروسک قصه من)، فریاد زیر آب، سریال چنگک و بسیاری موسیقی فیلمهای دیگر را ساخت.
دایی جان ناپلئون، سلطان و شبان، بیداد، محله برو بیا از جمله سریالهایی هستند که بابک بیات برای تلویزیون آهنگسازی کرده است.
او به طوری به جهانبینی شخصی دست یافته که در تمام موسیقیهایش به خوبی حس میشود که این موسیقی را بابک بیات ساخته است. اما این موضوع باعث تکرار در کارهای او نشده است که باعث میشود از او به عنوان یکی از بزرگترین آهنگسازان تاریخ ایران یاد کرد.
حسین علیزاده
موسیقیدان، آهنگساز، پژوهشگر و نوازنده تار و سهتار اهل ایران است. او ۳ بار نامزد دریافت ۳ جایزه گرمی شده است.
وی یکی از چهرههای تحسینشده موسیقی فیلم در ایران بهشمار میآید. آثاری چون در چشم باد ۱۳۸۲، دلشدگان ۱۳۷۰، گبه ۱۳۷۴، زشت و زیبا ۱۳۷۷، زمانی برای مستی اسبها ۱۳۷۸، لاکپشتها هم پرواز میکنند ۱۳۸۶، آواز گنجشکها ۱۳۸۷، ملکه ۱۳۹۰ و همه مادران من ۱۳۸۸، از ساختههای او هستند. حسین علیزاده با کسب ۴ سیمرغ بلورین برای فیلمهای گبه، زشت و زیبا، آواز گنجشکها و ملکه، مشترکا به همراه مجید انتظامی و محمدرضا علیقلی برنده بیشترین سیمرغ بلورین در بخش بهترین موسیقی متن از جشنواره فیلم فجر است.
روزگار جوانی، مهر و ماه، آب و آتش، بیداری، گمشده از جمله سریالهایی هستند که او برای تلویزیون آهنگسازی کرده است.
دانش بی بدیل حسین علیزاده در تئوری موسیقی و موسیقی سنتی ایرانی باعث ساختن شگفتیهای بزرگی در موسیقی ایران شده است. وفاداری به اصالت موسیقی ایرانی او را به یکی از اسطورههای موسیقی ایران تبدیل کرده است.
آریا عظیمی نژاد
موسیقیدان و آهنگساز ایرانی است. وی از کودکی در آثار هنری گوناگونی، ظاهر شده است. اولین کار وی مربوط به بازی در خانه عروسکها به عنوان بازیگر خردسال بوده است. فعالیت فعلی وی عمدتا بر روی آهنگسازی متمرکز است. عظیمینژاد در تعداد زیادی از فیلمها و سریالهای ایرانی به عنوان آهنگساز مشارکت داشته است. او برای کارهایش چند بار نامزد جایزه بهترین موسیقی متن در جشنواره بینالمللی فیلم فجر و جایزه خانه سینما شد.
او موسیقی متنهای ماندگاری را برای سریالهای چاردیواری، پایتخت، و دودکش خلق کرد. عظیمینژاد سرپرست گروه موسیقی بوم و بر است که در سبک موسیقی تلفیقی فعالیت دارد تا در فضایی مدرن و امروزی، شنوندگان را به شنیدن نغمات و مقامات در حال فراموشی موسیقی مقامی فرا خواند. نیما رمضان، آرش سعیدی و بردیا امیری از دیگر اعضای این گروه هستند.
توجه او به موسیقی فولک ایران باعث دیده شدن و دوباره شنیده شدن آنها شد. او به نوعی موسیقی فولک و محلی ایران را زنده نگه داشته است. استفاده از سازهای محلی رنگ زیبایی به آثار او داده که مخاطب را به تاریخ میهن خود اتصال میدهد.
اما موفقیت تمامی این آهنگسازان منوط به آثاری است که به آنها برای آهنگسازی رسیده است. ضعف محتوا و فرم سریالهای اخیر تلویزیون باعث شده که موسیقی منحصربهفردی هم برای این آثار ساخته نشود. این ضعف همچنین باعث این شده که آهنگسازان مطرح کشور، حاضر به همکاری با این کارها نشوند.
این مطلب در نبضنگار شماره 30نشریه نبض دانشگاه صداوسیما (ویژهنامه نوروز 1404) منتشر شده است.
