در این پست میخوام دربارهی یکی از مهمترین و درعینحال پیچیدهترین پرسشهای فکری حرف بزنم:
چطور میفهمیم که یک پدیده، باعثِ پدیدهی دیگری شده؟
ما در زندگی روزمره بارها فرض میکنیم که چیزی باعث چیز دیگری شده. مثلاً میگیم "بیخوابی باعث خستگیه" یا "استرس باعث سردرد شده". ولی این فرضها همیشه درست نیستن. پس چطور میتونیم از نظر منطقی، تجربی و انسانی، بفهمیم که واقعاً بین دو چیز رابطهی علیت وجود داره؟
تفاوت علیت و همبستگی
اول از همه باید فرق بین همبستگی و علیت رو بدونیم.
همبستگی یعنی دو چیز معمولاً با هم اتفاق میافتن.
علیت یعنی یکی باعثِ اون یکی میشه.
همهی روابط علی، همبستگی هم دارن، ولی همهی همبستگیها علّی نیستن.
مثلاً دیدن همیشگی ماه در شب و هوای خنکتر، به این معنی نیست که ماه باعث خنکی هوا شده.
نشانههای یک رابطهی علّی
برای اینکه بفهمیم A علت B هست یا نه، باید چند شرط مهم بررسی بشه:
۱. ترتیب زمانی
آیا A قبل از B اتفاق افتاده؟
اگر چیزی بعد از یه اتفاق بیاد، نمیتونه علتش باشه.
۲. همراهی مکرر
آیا هروقت A اتفاق میافته، B هم بهدنبالش میاد؟
اگر این رابطه تکرارشونده باشه، احتمال علیت بالاتر میره.
پ
۳. نبودن علتهای دیگر
آیا چیز سومی وجود داره که هر دو رو ایجاد کرده باشه؟
مثلاً "گرما" ممکنه هم باعث خوردن بستنی بشه، هم باعث آفتابزدگی. این یعنی بین بستنی و آفتابزدگی رابطهی ظاهری هست، ولی نه علّی.
۴. تغییر در A، باعث تغییر در B میشه؟
آیا اگر A رو حذف یا دستکاری کنیم، B هم تغییر میکنه؟
اگه جواب مثبت باشه، نشونهی مهمیه برای علیت.
آزمودن علیت در عمل
در علوم، علیت رو معمولاً با آزمایش کنترلشده بررسی میکنن.
یک گروه چیزی رو دریافت میکنه (مثلاً دارو)، یک گروه دیگه نه.
اگه تنها در گروه اول تغییر اتفاق افتاد، نشونهی قویای از رابطهی علّیه.
اما در زندگی عادی، ما گاهی با مشاهده، تجربه، و آزمونوخطا جلو میریم.
مثلاً اگه فکر میکنی قهوه باعث بیخوابیته، چند شب قهوه نخور و ببین تغییری پیش میاد یا نه.
جمعبندی:
برای اینکه بفهمیم چیزی باعث چیز دیگهای شده، باید با دقت بررسی کنیم:
چه چیزی اول اتفاق افتاده؟
آیا همیشه این دو با هم میان؟
آیا دلیل سومی وجود داره؟
آیا با تغییر یکی، اون یکی هم تغییر میکنه؟
در نهایت، علیت یه قضاوت ساده و فوری نیست؛ یه تحلیل پیچیدهست که باید با فکر و دقت انجامش بدیم.
بدیم.
