مقاومت آنتیبیوتیکی زمانی رخ میدهد که باکتریها یا دیگر میکروارگانیسمها به داروهایی که قبلاً قادر به نابودی آنها بودند، واکنش نشان نمیدهند. در نتیجه، درمان بسیاری از بیماریها سختتر و گاهی ناممکن میشود. این پدیده تنها یک مشکل علمی نیست، بلکه تهدیدی واقعی برای زندگی روزمره ماست. تصور کنید عمل جراحی ساده، سزارین یا حتی درمان عفونت گوش کودکان میتواند دوباره به بحرانی مرگبار تبدیل شود. همانطور که سازمان جهانی بهداشت هشدار داده، اگر روند کنونی ادامه یابد، ممکن است به دوران قبل از کشف پنیسیلین برگردیم؛ دورانی که یک عفونت کوچک میتوانست پایان زندگی یک فرد باشد.
در ایران، درست مثل بسیاری از کشورهای دیگر، مقاومت آنتیبیوتیکی (AMR) دیگر یک تهدید فرضی نیست، بلکه به یک بحران جدی سلامت عمومی تبدیل شده است. آمارهای جهانی نشان میدهند که سالانه بیش از ۱.۱۴ میلیون نفر به طور مستقیم به علت مقاومت آنتیبیوتیکی فوت میکنند. هرچند دادههای دقیق زیادی در دسترس نیست، اما پژوهشهای انجام شده در بخش مراقبت ویژه (ICU) بیمارستانهای کشور تصویر نگرانکنندهای ارائه میدهند: تقریباً نیمی از بیماران ICU که به عفونتهای مقاوم مبتلا شدند به ویژه عفونتهای ناشی از میکروبهایی مثل Acinetobacter، Klebsiella، Pseudomonas و Candida جان خود را از دست دادهاند. این نرخ مرگ و میر ۴۵.۲ درصدی نشان میدهد که وقتی پروتکلهای پزشکی و مدیریت مصرف آنتیبیوتیک بهدرستی رعایت نشوند، عفونتهای مقاوم میتوانند کشنده باشند.
یکی از دلایل اصلی گسترش مقاومت، تجویز نابجای آنتیبیوتیک هاست. پژوهش دانشگاه منچستر که بر روی ۱۵.۷ میلیون پرونده پزشکی انجام شد، نشان داد که بسیاری از آنتیبیوتیکها به بیمارانی داده میشوند که نیازی به آن ندارند. این نوع مصرف بیرویه، باکتریها را در معرض دوزهای غیرضروری قرار میدهد و فرصتی عالی برای آنها فراهم میکند تا روشهای دفاعی خود را تقویت کنند. به زبان سادهتر، ما با دست خودمان دشمن را آموزش میدهیم. این خطاها میتوانند در سطح جامعه به سرعت گسترش یابند و اثراتشان را در مقیاس ملی و جهانی نشان دهند.
بسیاری تصور میکنند مقاومت دارویی ناشی از تجویز نادرست است، اما واقعیت این است که کشاورزی و دامپروری صنعتی نیز نقش بزرگی دارند. در کانادا، مطالعه ای روی مرغ های عرضه شده در سه شهر بزرگ نمایان کرد که بیش از دو سوم آنها آلوده به باکتریهای مقاوم هستند. دلیل آن استفاده گسترده از آنتیبیوتیکها برای رشد سریعتر حیوانات و پیشگیری از بیمار شدن آنها است. وقتی این گوشتها وارد زنجیره غذایی میشوند، باکتریهای مقاوم نیز وارد بدن انسان خواهند شد. این یعنی حتی بدون مصرف مستقیم آنتیبیوتیک، شما ممکن است حامل میکروب های مقاوم شوید. به عبارتی، مقاومت دارویی فقط موضوع نسخه پزشک نیست، بلکه در بشقاب غذای ما هم حضور دارد.
گرچه به نظر میرسد مقاومت آنتیبیوتیکی یک بحران بزرگ جهانی است که تنها سیاستگذاران یا پزشکان میتوانند جلوی آن را بگیرند، اما در واقعیت افراد عادی نیز نقش مهمی دارند. طبق راهنمای دانشگاه واشینگتن (WashU Medicine)، ده اقدام ساده و موثر در این مسیر عبارت اند از:
واکسیناسیون: اولین و مهمترین روش پیشگیری است. طبیعتا اگر بیمار نشویم، نیازی به داروهم پیدا نمیکنیم. همچنین، نباید از پزشک انتظار داشته باشیم برای هر سرماخوردگی ساده ای قرص آنتیبیوتیک تجویز کند.
مصرف غذاهایی با برچسب "بدون آنتیبیوتیک": این موارد نیز کمک میکنند تا فشار بر صنعت دامپروری برای کاهش مصرف این داروها افزایش یابد.
رعایت بهداشت آشپزخانه : جدا نگه داشتن گوشت خام از مواد غذایی پخته، به اندازه تجویز دارو اهمیت دارد.
ماندن در خانه هنگام بیماری: سادهترین اما مؤثرترین راه برای جلوگیری از گسترش عفونتهاست که بسیاری از افراد آن را نادیده میگیرند.
پژوهشگران میدانند که نمیتوانند تنها با افزایش تولید داروهای قدیمی، بر این بحران غلبه کنند. به همین دلیل، روشهای نوآورانه تری در حال توسعه است. یکی از امیدبخشترین آنها فاژ درمانی (Phage Therapy) است که در این روش ویروسها با هدف قراردادن باکتریها به درمان بیمار کمک میکنند. همچنین، فناوریهای پیشرفته مثل CRISPR-Cas میتوانند باکتریهای خطرناک را با دقت بالایی هدف قرار دهند. از طرف دیگر، استفاده از هوش مصنوعی برای کشف آنتیبیوتیکهای جدید سرعتی بی سابقه به تحقیقات داده است. بهعنوان مثال، در سال ۲۰۲۳ یک الگوریتم هوش مصنوعی توانست ترکیب جدیدی کشف کند که روی برخی باکتریهای مقاوم به درمان مؤثر بود. این نوآوریها امید ایجاد دنیایی را زنده نگه میدارند که در آن آنتیبیوتیکها دوباره کارآمد باشند.
کارشناسان بارها هشدار دادهاند که مقاومت آنتیبیوتیکی همانند یک "پاندمی خاموش" است. در حال حاضر، بیش از ۱ میلیون مرگ سالانه در جهان به این دلیل است و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰ این عدد میتواند به ۱۰ میلیون هم برسد. علاوه بر این، تأثیرات اقتصادی آن نیز قابل چشمپوشی نیست؛ میلیاردها دلار هزینه درمان و کاهش بهره وری بر دوش کشورها خواهد بود. کودکان زیر پنج سال به طور ویژه در خطر هستند: طبق گزارش سازمان بهدشت جهانی، از هر پنج مرگ ناشی از عفونت در این گروه سنی، یک مورد به خاطر میکروبهای مقاوم رخ میدهد. این آمارها نشان میدهند اگر اقدامی نکنیم، بحران پیش رو میتواند بسیار بزرگتر از بیماریهای همهگیر اخیر باشد.
مقاومت آنتیبیوتیکی تهدیدی جهانی است که میتواند دستاوردهای پزشکی قرن بیستم را به خطر بیندازد. اما هنوز برای ناامیدی زود است. با ترکیبی از اقدامات فردی، سیاستهای مسئولانه، نوآوری علمی و همکاری جهانی، میتوان این بحران را مهار کرد. تغییر از رفتارهای ساده روزمره شروع میشود: واکسیناسیون، مصرف آگاهانه دارو، انتخاب مواد غذایی سالم و رعایت بهداشت.
