کتاب «انسان کامل» اثر استاد مرتضی مطهری یکی از آثار مهم او در حوزه انسانشناسی اسلامی، اخلاق، تربیت و کمال معنوی است. مطهری در این کتاب به یک پرسش بنیادین پاسخ میدهد: انسان کامل کیست و چه ویژگیهایی دارد؟
از نگاه مطهری، انسان کامل کسی نیست که فقط در یک بُعد رشد کرده باشد. او نه فقط عابد است، نه فقط عالم، نه فقط خدمتگزار، نه فقط آزاده و نه فقط اهل عشق و معنویت. انسان کامل کسی است که همه ارزشهای انسانی در وجود او بهصورت هماهنگ، متعادل و جهتدار رشد کردهاند.
در این مقاله، خلاصه کتاب انسان کامل را با تمرکز بر مهمترین مفاهیم آن مرور میکنیم.
کتاب «انسان کامل» مجموعهای از مباحث استاد مرتضی مطهری درباره حقیقت انسان، کمال انسانی و معیارهای رشد روحی و اخلاقی است. این کتاب با نگاهی فلسفی، اخلاقی و دینی توضیح میدهد که انسان تنها با سالم بودن جسم یا داشتن چند ویژگی مثبت به کمال نمیرسد.
مطهری معتقد است انسان موجودی چندبعدی است. در وجود او عقل، ایمان، اخلاق، اراده، آزادی، محبت، عبادت، عدالتخواهی و مسئولیت اجتماعی وجود دارد. بنابراین کمال انسان زمانی محقق میشود که این ابعاد با هم رشد کنند، نه اینکه یکی از آنها جای همه ارزشهای دیگر را بگیرد.
یکی از نکات مهم کتاب انسان کامل، تفاوت میان «تمام بودن» و «کامل بودن» است.
تمام بودن یعنی یک چیز همه اجزای لازم خود را داشته باشد. برای مثال، یک ساختمان وقتی سقف، دیوار، در و پنجره داشته باشد، از نظر ساختاری تمام شده است. اما ممکن است هنوز کامل نباشد؛ چون شاید نور مناسب، زیبایی، استحکام یا طراحی مطلوب نداشته باشد.
در مورد انسان نیز همینگونه است. ممکن است انسانی از نظر جسمی سالم و کامل به نظر برسد، اما از نظر روحی، اخلاقی و معنوی رشد نکرده باشد. بنابراین تمام بودن جسمانی با کامل بودن انسانی تفاوت دارد.
از نگاه مطهری، کمال انسان مربوط به رشد روح، عقل، اخلاق، ایمان، اراده و جهت زندگی اوست. انسان کامل کسی است که استعدادهای انسانیاش را شکوفا کرده و در مسیر حقیقت و قرب الهی قرار داده است.
مطهری در کتاب انسان کامل توضیح میدهد که سلامت انسان فقط به سلامت جسم محدود نمیشود. همانطور که بدن ممکن است بیمار شود، روح انسان نیز ممکن است دچار بیماری شود.
بیماریهای روحی و اخلاقی مانند حسد، تکبر، کینه، طمع، خودخواهی، دروغگویی، نفاق و سنگدلی، نشانههایی از معیوب بودن روح انسان هستند.
برای مثال، حسد فقط یک احساس ساده نیست. انسان حسود از نعمت و موفقیت دیگران رنج میبرد و به جای رشد خود، نابودی یا محرومیت دیگری را میخواهد. چنین انسانی ممکن است از نظر ظاهری سالم باشد، اما از نظر روحی دچار بیماری است.
بنابراین یکی از مقدمات رسیدن به کمال انسانی، شناخت عیبهای روح و تلاش برای درمان آنهاست.
یکی از مفاهیم مهم در کتاب انسان کامل، مفهوم «انسان مسخشده» است. مسخ به معنای از دست دادن صورت اصلی و تبدیل شدن به شکل دیگر است. مطهری این مفهوم را درباره باطن انسان به کار میبرد.
ممکن است انسان از نظر ظاهری همچنان انسان باشد، اما از نظر درونی حقیقت انسانی خود را از دست داده باشد. انسانی که همه وجودش در شهوت، خشم، قدرتطلبی، پولپرستی، خودخواهی یا حسادت خلاصه شده، در ظاهر انسان است اما از نظر روحی از مقام انسانی سقوط کرده است.
از نگاه مطهری، انسان بودن فقط به ظاهر و بدن نیست. انسانیت به صفات درونی، اخلاق، عقل، ایمان و جهتگیریهای روحی وابسته است.
مهمترین پیام کتاب انسان کامل، ضرورت رشد هماهنگ ارزشهای انسانی است. مطهری معتقد است که انسان دارای ابعاد مختلفی است و هر کدام از این ابعاد باید در جای خود رشد کنند.
برخی از مهمترین ارزشهای انسانی عبارتاند از:
عقل و اندیشه
ایمان و معنویت
عبادت و بندگی خدا
اخلاق و پاکی روح
آزادی و اراده
عدالتخواهی
محبت و خدمت به خلق
مسئولیت اجتماعی
مشکل زمانی آغاز میشود که یکی از این ارزشها بیش از حد رشد کند و سایر ابعاد انسان ضعیف بمانند. چنین رشدی نهتنها کمال نیست، بلکه نوعی عدم تعادل در شخصیت انسان ایجاد میکند.
مطهری این وضعیت را میتوان به بدنی تشبیه کرد که فقط یک عضو آن بیش از اندازه رشد کرده باشد. چنین بدنی سالم و زیبا نیست، بلکه ناموزون و ناقص است.
مطهری در کتاب انسان کامل با نگاههای تکبعدی به انسان مخالفت میکند. از نظر او، هیچکدام از ارزشهای انسانی بهتنهایی برای کامل شدن انسان کافی نیستند.
برای مثال:
اگر کسی فقط عقل را رشد دهد اما اخلاق و ایمان نداشته باشد، ممکن است به انسانی سرد، خودخواه یا حتی خطرناک تبدیل شود.
اگر کسی فقط عبادت کند اما نسبت به جامعه و درد مردم بیتفاوت باشد، به کمال نرسیده است.
اگر کسی فقط خدمت به خلق را ببیند اما از خودسازی، عبادت و ارتباط با خدا غافل شود، نگاه ناقصی به انسان دارد.
اگر کسی فقط آزادی را اصل بداند اما مسئولیت، حقیقت و اخلاق را نپذیرد، آزادی او ممکن است به بیقیدی تبدیل شود.
بنابراین، انسان کامل از نظر مطهری انسانی متعادل است؛ انسانی که همه ارزشها را در کنار یکدیگر رشد میدهد.
یکی از بحثهای کاربردی کتاب انسان کامل، رابطه عبادت و خدمت به خلق است. گاهی برخی افراد تصور میکنند عبادت بهتنهایی برای کمال کافی است، در حالی که گروهی دیگر میگویند خدمت به مردم جای همه چیز را میگیرد.
مطهری با هر دو نگاه افراطی مخالف است.
از نگاه او، عبادت و خدمت به خلق رقیب یکدیگر نیستند. عبادت باید انسان را نسبت به مردم مسئولتر، مهربانتر و عدالتخواهتر کند. از سوی دیگر، خدمت به مردم نیز زمانی ارزش کاملتری پیدا میکند که از ایمان، اخلاص، معنویت و خودسازی سرچشمه بگیرد.
به بیان ساده، انسان کامل نه به نام خدا از مردم فرار میکند و نه به نام مردم خدا را فراموش میکند.
مطهری تأکید دارد که انسان کامل بهصورت اتفاقی شکل نمیگیرد. کمال انسانی نتیجه تربیت، تمرین، خودشناسی، مراقبت اخلاقی، عبادت، تفکر و عمل اجتماعی است.
برنامههای تربیتی مانند ماه رمضان نمونهای از مسیرهای انسانسازی هستند. روزه فقط گرسنگی و تشنگی نیست، بلکه تمرینی برای تقویت اراده، کنترل خواستهها، توجه به محرومان، پاکسازی روح و نزدیک شدن به خداست.
همانطور که بدن بدون تمرین و مراقبت قوی نمیشود، روح انسان نیز بدون خودسازی و تربیت رشد نمیکند.
بر اساس مباحث کتاب، میتوان ویژگیهای انسان کامل از نظر استاد مطهری را اینگونه خلاصه کرد:
رشد متعادل عقل، ایمان، اخلاق و اراده
دوری از بیماریهای روحی مانند حسد، تکبر و خودخواهی
توجه همزمان به عبادت و مسئولیت اجتماعی
داشتن رابطه زنده با خدا و رابطه سالم با مردم
پرهیز از افراط و تکبعدی شدن
تلاش برای خودسازی، عدالتخواهی و خدمت به خلق
حرکت در مسیر حقیقت و قرب الهی
خلاصه کتاب انسان کامل را میتوان در یک جمله بیان کرد: انسان کامل کسی است که همه استعدادها و ارزشهای انسانی خود را بهصورت هماهنگ، متعادل و در مسیر الهی رشد داده باشد.
مطهری در این کتاب هشدار میدهد که انسان ممکن است از دو جهت آسیب ببیند: نخست اینکه گرفتار بیماریهای روحی مانند حسد، تکبر، طمع و خودخواهی شود؛ و دوم اینکه تنها یک بُعد از وجود خود را رشد دهد و از سایر ابعاد غافل بماند.
بنابراین، مسیر رسیدن به کمال انسانی از خودشناسی، درمان عیبهای روح، رشد متعادل ارزشها، عبادت، اخلاق، تفکر و مسئولیت اجتماعی میگذرد.
کتاب انسان کامل ما را به این پرسش دعوت میکند: آیا همه ابعاد انسانی ما در حال رشدند، یا فقط یک بخش از وجودمان بزرگ شده و بخشهای دیگر فراموش شدهاند؟
کتاب انسان کامل درباره حقیقت انسان، معنای کمال انسانی و ویژگیهای انسان رشدیافته از نگاه اسلامی است. استاد مطهری در این کتاب توضیح میدهد که انسان کامل کسی است که همه ارزشهای انسانی را بهصورت متعادل در خود پرورش داده باشد.
نویسنده کتاب انسان کامل استاد شهید مرتضی مطهری، متفکر، فیلسوف و نویسنده برجسته معاصر است.
مهمترین پیام کتاب این است که انسان کامل، انسان تکبعدی نیست. کمال واقعی زمانی شکل میگیرد که عقل، ایمان، اخلاق، عبادت، آزادی، عدالت و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر رشد کنند.
انسان مسخشده کسی است که ظاهر انسانی خود را حفظ کرده، اما از نظر درونی و اخلاقی حقیقت انسانیاش را از دست داده است؛ مثلاً تمام وجودش در خودخواهی، شهوت، خشم، قدرتطلبی یا پولپرستی خلاصه شده است.
انسان سالم کسی است که از بیماریهای روحی و اخلاقی دور شده یا در مسیر درمان آنهاست. انسان کامل مرحله بالاتری است؛ یعنی کسی که علاوه بر سلامت روح، همه ارزشهای انسانی را هماهنگ و متعادل رشد داده است.
