لاستیک خودرو تنها نقطه تماس ماشین با جاده است و نقش مهمی در ایمنی رانندگی دارد؛ بااینحال بسیاری از رانندگان هنوز نمیدانند که عمر مفید لاستیک خودرو چقدر است و چه زمانی باید آن را تعویض کنند. برخی از افراد فقط به کیلومتر کارکرد توجه میکنند و برخی تصور میکنند اگر آج لاستیک سالم باشد، دیگر نیازی به تعویض آن نیست، درحالیکه واقعیت چیز دیگریست! عمر لاستیک به عوامل مختلفی مثل نوع لاستیک، شرایط آبوهوایی، نحوه رانندگی و حتی زمان تولید آن بستگی دارد. در این مقاله بهطور دقیق بررسی میکنیم که عمر مفید انواع لاستیک چقدر است، چه عواملی آن را کاهش یا افزایش میدهد، چه نشانههایی زمان تعویض لاستیک را مشخص میکند و چطور میتوان با چند راهکار ساده، عمر لاستیکها را بیشتر کرد.
اغلب افراد عمر مفید لاستیک خودرو را بر اساس کیلومتر طیشده محاسبه میکنند (بهطور میانگین بین ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر ). اما حقیقت این است که عمر لاستیک را نمیتوان با یک عدد سنجید؛ بلکه باید به شاخصهایی مانند عمق آج، وضعیت ظاهری، عملکرد و سن لاستیک توجه کرد.
بسیاری از لاستیکهای سواری در بازار (در شرایط نگهداری درست و رانندگی معمول) ممکن است حدود دهها هزار کیلومتر کار کنند؛ اما بازه واقعی، بسته به طراحی و کلاس لاستیک، بین ۳۰ هزار تا ۸۰ هزار مایل (بیشتر یا کمتر) متغیر است.
البته باید یادآور شویم که نوع لاستیک (خارجی یا داخلی/ تابستانی، زمستانی یا چهارفصل) و شرایط استفاده از آن در کاهش یا افزایش عمر مفید لاستیک موثر است.
نکته بسیار مهمی که باید به آن توجه کنید این است که عمر لاستیکها از نظر زمانی نیز محدود است؛ چراکه مواد تشکیلدهنده آنها با گذشت زمان فرسوده میشود.
نمیتوان گفت لاستیک تابستانی همیشه کمتر از نوع زمستانی عمر میکند یا برعکس؛ عمر تایرها به کلاس، ترکیب و مهمتر از همه، استفاده درست در فصل مناسب، بستگی دارد. لاستیک تابستانی برای دمای بالاتر ساخته میشود و طبیعتاً در برابر گرما مقاوم است، اما لاستیک زمستانی بهدلیل داشتن ترکیب نرمتر، اگر در هوای گرم استفاده شود، سریعتر ساییده میشود و عمر آن کاهش مییابد،.
با وجود این، طول عمر لاستیکهای تابستانی و زمستانی بر اساس مسافت طیشده، معمولاً به شرح زیر مطرح میشود:
طول عمر لاستیکهای تابستانی: ۴۰ تا ۵۰ هزار کیلومتر یا ۳ تا ۵ سال
طول عمر لاستیکهای زمستانی: ۵۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر یا ۴ تا ۶ سال
لاستیکهای چهارفصل برای استفاده در طیف وسیعی از شرایط آبوهوایی طراحی شدهاند. طول عمر آنها از لاستیکهای تابستانی بیشتر و از لاستیکهای زمستانی کمتر است:
طول عمر لاستیکهای چهارفصل: ۴۵ تا ۵۵ هزار کیلومتر یا ۵ تا ۶ سال
کیفیت مواد اولیه و تکنولوژی برتر در تولید لاستیکهای خارجی، سبب شده که طول عمر این لاستیکها در مقایسه با لاستیکهای ایرانی بیشتر باشد. طبیعتاً این لاستیکها در مقایسه با لاستیکهای ایرانی قیمت بیشتری هم دارند.
بعضی از مدلها (صرفنظر از کشور سازنده) برای کارکرد طولانی طراحی شده و برخی دیگر زودتر ساییده میشوند. بنابراین معیار بهتر برای مقایسه، رتبه سایش، تجربه تستهای معتبر و تناسب لاستیک با کاربری است.
طول عمر لاستیکهای خارجی: ۸۰ تا ۱۰۰ هزار کیلومتر یا ۵ تا ۷ سال
نکته: بههرحال بعد از ۵ سال، بررسی وضعیت لاستیک بهشکل سالانه توصیه میشود و ۱۰ سال، سقف احتیاطی رایج است.
عوامل مختلفی در افزایش یا کاهش طول عمر لاستیک خودرو موثر است که مهمترین آنها عبارتاند از:
سهلانگاری در تنظیم فرمان: فاصله بین قسمت جلو و عقب چرخهای جلویی خودرو نمایانگر تنظیم فرمان است. اگر این فاصله یکسان نباشد، فرمان نیاز به تنظیمات مجدد دارد. عدم تنظیم کردن بهموقع فرمان، به مرور موجب ساییدگی لاستیک و کاهش طول عمر آن میشود؛
خرابی سیبک و تنظیم نبودن زاویه چرخها: این مورد نیز با اعمال فشار نامتوازن، موجب بههمریختگی توازن لاستیک و ساییدگی نامتقارن میشود که در نهایت از عمر مفید لاستیک میکاهد؛
ضربدیدگی شاسی یا اکسل خودرو: آسیبدیدگی شاسی یا اکسل خودرو، موجب جابجایی اتصالات چرخها شده و در نهایت زاویه چرخها را نیز تغییر میدهد. این بههمریختگی روی تایرها نیز اثر میگذارد و از طول عمر آنها میکاهد؛
نوع لاستیک و متریال آن: لاستیکهای تابستانی، زمستانی یا چهارفصل بهدلیل تفاوت در مواد اولیه، عمر مفید متفاوتی دارند. معمولاً لاستیکهای تابستانی، زودتر از سایر لاستیکها فرسوده میشود؛
کمکفنر و جلوبندی خودرو: کمکفنر، با کنترل تعادل خودرو به افزایش طول عمر لاستیک کمک کرده و عمر جلوبندی را نیز افزایش میدهد. اگر خرابی در این قطعه رخ دهد، عواقبی مثل لرزش فرمان، ساییدگی لاستیک و فشار به مفاصل مشاهده میشود؛
تنظیم نبودن فشار باد لاستیک: تنظیمبودن باد نقش مهمی در افزایش عمر مفید لاستیک خودرو دارد. کم یا زیاد بودن باد لاستیک باعث فرسایش زودهنگام و کاهش عمر مفید آن میشود؛
شیوه رانندگی: رانندگی با سرعت زیاد و ترمزهای شدید، باعث افزایش سایش لاستیکها با کف خیابان و در نتیجه کاهش طول عمر مفید لاستیک خودرو میشود؛
نوع و کیفیت مسیرهای تردد: لاستیکها برای تردد در خیابانهای آسفالت و هموار طراحی شدهاند؛ بنابراین تردد در جادههای ناهموار و خاکی، باعث کاهش سریعتر عمر لاستیک میشود؛
شرایط جوی و آبوهوایی: هوای گرم و خشک عمر لاستیک را کم میکند؛ زیرا مواد تشکیل دهنده آن پلیمری است که در برابر حرارت تغییر ماهیت میدهد. گرمای زیاد، تابش مستقیم نور خورشید و نگهداری نامناسب، روند فرسودگی لاستیک را تشدید میکند. برای نگهداری (بهخصوص لاستیکهای فصلی) محیط خنک، خشک، دارای تهویه و دور از نور مستقیم و منابع اُزون یا مواد شیمیایی توصیه میشود؛
حجم بار تحمیلی به خودرو: حمل بار سنگین یا پر بودن مداوم خودرو، فشار زیادی به لاستیک وارد کرده و عمر آن را کم میکند.
زمان تعویض لاستیک خودرو، فقط به کیلومتر کارکرد آن بستگی ندارد. علائم ظاهری و عملکردی زیر نشان میدهد که عمر مفید لاستیک خودرو شما تمام شده و زمان تعویض آنها فرا رسیده است:
۱. عمق آج لاستیک: بهترین روش برای تشخیص فرا رسیدن زمان تعویض لاستیک، بررسی میزان عمق آج آن است. عمق آج لاستیک نو، تقریبا بین ۶ الی ۹ میلیمتر است (بسته به مدل، ممکن است متفاوت باشد)؛ اگر عمق آج به کمتر از ۳ میلیمتر برسد، ترمزگیری روی سطح خیس با تاخیر بیشتری انجام میشود و بهتر است برای تعویض آن اقدام کنید. همچنین اگر عمق آج لاستیک کمتر از 1.6 میلیمتر باشد، تعویض فوری باید انجام شود.
۲. سن زیاد لاستیک: حتی اگر عمق آج لاستیکها کمتر از ۱.۶ میلیمتر نشده باشد یا مسافت طیشده با آنها کمتر از میزان تعیینشده باشد، پس از حدود ۵ سال، لاستیکها را سالانه بررسی کنید. بازه زمانی استاندارد برای تعویض اغلب بین ۶ تا ۱۰ سال (بسته به سازنده و شرایط کارکرد) در نظر گرفته میشود. زیرا بهمرور زمان، لاستیکها خاصیت ارتجاعی و ساختار خود را از دست میدهند و ممکن است با ترکیدن ناگهانی، امنیت سرنشینان خودرو با خطر روبهرو شود.
نکته بسیار مهم: تاریخ تولید لاستیکها معمولاً بهشکل یک کد چهار رقمی بر روی آنها درج میشود. برای مثال اگر عدد «۱۷۰۹» را روی بدنه لاستیک مشاهده کردید، یعنی این لاستیک در هفته ۱۷ام سال ۲۰۰۹ تولید شده است (دو رقم اول، هفته تولید و دو رقم دوم، سال تولید را نشان میدهد). قبل از خرید لاستیک ایرانی و خارجی حتماً به تاریخ تولید آن توجه کنید.
۳. ترکخوردگی لاستیک: ترکخوردگی بهویژه در دیوارههای جانبی لاستیک، نشاندهنده خطر شکستن ساختار لاستیک و امکان ترکیدن ناگهانی آن است که باید با نظر کارشناس تعویض شود.
۴. برآمدگی روی دیواره لاستیک: برآمدگی روی لاستیک، نشان از آسیب در ساختار و پاره شدن لایههای سیمی داخلی آن و نشانه پایان عمر مفید لاستیک خودرو است. این برآمدگیها، خطر ترکیدن لاستیک در سرعت بالا را بهشدت افزایش میدهد؛ بنابراین لاستیک برآمده باید سریع تعویض شود.
۵. لرزش غیرعادی یا عملکرد ضعیف خودرو: لرزش غیرعادی فرمان خودرو یا اتاق آن و ضعیف شدن عملکرد در کنترل و ترمزگیری، ممکن است بهدلیل اختلال در ساختار لاستیک باشد و نیاز به بررسی دقیق دارد.
۶. ساییدگی نابرابر لاستیکها: اگر متوجه ساییدگی نابرابر لاستیکها شدید، علاوهبر تعویض لاستیکها باید سیستم تعلیق، شاسی و فرمان خودرو را بررسی کنید تا درصورت وجود مشکل، برای رفع آن اقدام کنید.
عمق آج لاستیک مهمترین نشانه برای زمان تعویض است و روشهای مختلفی برای بررسی آن وجود دارد:
۱. استفاده از دستگاه عمقسنج: دقیقترین روش برای بررسی عمق آج لاستیک، استفاده از دستگاه عمقسنج است. با استفاده از این دستگاه میتوان بهراحتی زمان تعویض لاستیک را تشخیص داد.
۲. توجه به نشانگرهای ویژه: در لاستیکهای جدید نشانگرهایی تعبیه شده است؛ این نشانگرها برجستگیهای کوچکی هستند که داخل شیارهای لاستیک قرار دارند و وقتی لاستیک نو است، دیده نمیشوند. نشانگرهای لاستیک بهمرور زمان و با ساییدگی آج نمایان میشوند. سریعترین روش برای فهمیدن زمان تعویض لاستیک، بررسی همین نشانگرهای سایش لاستیک است. درصورتیکه نشانگرها با آج لاستیک همسطح شده باشد، باید لاستیک را تعویض کنید.
۳. تست سکه: یک روش ساده برای بررسی عمق آج لاستیک این است که یک سکه را بین شیارهای لاستیک قرار دهید، اگر بخش کمی از آن پوشیده شد، عمق آج کم شده و باید لاستیک را تعویض کنید.
با رعایت چند نکته ساده میتوانید از حداکثر عمر مفید لاستیک خودرو خود استفاده کنید؛ این نکات عبارتانداز:
مهمترین و سادهترین نکته در افزایش طول عمر لاستیک، رعایت اصول رانندگی است. رانندگی با سرعت بالا و ترمز ناگهانی، انجام حرکات مارپیچ در سرعت بالا و... باعث سایش لاستیک و درنتیجه کاهش طول عمر آن میشود.
از خودرو سواری برای حمل بار استفاده نکنید. زمانیکه بار حملشده توسط خودرو یا تعداد سرنشینان آن زیاد باشد، فشار واردشده با لاستیکها بیشتر و در نتیجه سایش آنها در تماس با سطح جاده نیز بیشتر میشود.
باد لاستیکها را حتماً بهشکل دورهای (بین ۱ تا ۲ هزار کیلومتر یا ماهی یک بار) و قبل از سفرهای طولانی تنظیم کنید. کم یا زیادبودن باد لاستیک، روی عمر مفید آن تاثیر منفی میگذارد. بنابراین توجه کنید که الزامی برای تنظیم باد بر اساس عدد روی دیواره لاستیک (حداکثر مجاز) وجود ندارد؛ بهتر است بر اساس توصیه خودرو (برچسب داخل ستون در یا دفترچه) باد لاستیک را تنظیم کنید.
از آنجایی که بالانس بودن لاستیکها در جلوگیری از سایش آنها تاثیر زیادی دارد، توصیه میشود حدقل یک بار در سال بالانس بودن لاستیکها را بررسی کنید.
کارشناسان (بر اساس دفترچه خودرو) توصیه میکنند در هر ۸ هزار کیلومتر کارکرد یا هر ۶ ماه یک بار، جای لاستیکهای خوددرو را بهصورت ضربدری تغییر دهید تا میزان ساییدگی در همه آنها به یک اندازه باشد.
توصیه میشود که لاستیکها را (بهویژه در فصول سرد) مرتب تمیز کنید تا از کاهش عمر مفید آنها جلوگیری شود. زیرا شهرداری، معمولا در فصول سرد برای ذوب شدن سریعتر یخها، در سطح جادهها نمکپاشی میکند.
استفاده از مواد شوینده قوی در شستن لاستیکهای خودرو نیز تاثیر مخربی داشته و باعث کاهش عمر مفید آنها میشود.
عمر مفید لاستیک خودرو تنها به میزان پیمایش بستگی ندارد و عوامل متعددی روی آن تاثیر میگذارد. از نوع لاستیک (تابستانی، زمستانی و چهارفصل) و کیفیت ساخت آن گرفته تا شرایط رانندگی، فشار زیاد، میزان بار و کیفیت مسیر تردد، همگی در عمر لاستیک تاثیرگذار است. بهطور متوسط لاستیکهای تابستانی ۴۰ تا ۵۰ کیلومتر، زمستانی ۵۰ تا ۶۰ کیلومتر و چهارفصل ۴۵ تا ۵۵ هزار کیلومتر دوام دارند.
تشخیص زمان تعویض لاستیک با بررسی عمق آج، سن لاستیک، ترکها، برآمدگی و عملکرد خودرو ممکن است. رعایت نکات ساده مانند رانندگی اصولی، تنظیم باد، بالانس کردن و تعویض ضربدری لاستیکها عمر مفید لاستیک را افزایش میدهد. با رعایت این اصول، نهتنها ایمنی خودرو حفظ میشود بلکه هزینههای نگهداری آن نیز کاهش مییابد.
