اگرچه اصول و قواعد حملونقل کالا در سطح بینالمللی تا حد زیادی یکسان است و فعالان تجاری در تمامی کشورها ملزم به رعایت آن هستند، اما هر کشور متناسب با ساختار حقوقی و اقتصادی خود، مقررات داخلی خاصی نیز دارد. این قوانین ملی عموماً بر پایه کنوانسیونها و موافقتنامههای بینالمللی تدوین شدهاند و با استانداردهای جهانی همراستا هستند.
در ایران نیز بخش قابلتوجهی از قوانین حملونقل کالا مبتنی بر همین کنوانسیونهاست که آشنایی با آنها برای تجار، شرکتهای حملونقل و فعالان لجستیک امری ضروری محسوب میشود. در ادامه، مهمترین این کنوانسیونها و قوانین بهصورت کامل بررسی میشوند.
کنوانسیون TIR یکی از مهمترین موافقتنامههای بینالمللی در حوزه حملونقل و ترانزیت کالا است که در سال ۱۹۴۹ میلادی توسط چند کشور اروپایی پایهگذاری شد. با گذشت زمان، «کارنه تیر» بهعنوان یک سند گمرکی استاندارد، تحت پوشش این کنوانسیون شکل گرفت.
کارنه تیر سندی است که برای ترانزیت بینالمللی کالا مورد استفاده قرار میگیرد و توسط کشور مبدأ صادر میشود. این سند شامل اطلاعات کامل مربوط به کالا، وسیله نقلیه، مسیر ترانزیت و شرکت حملونقل است. بر اساس این کنوانسیون، کامیون حامل کالا میتواند از مرزهای کشورهای عضو بدون انجام بازرسی گمرکی عبور کند، مگر در موارد خاص یا مشکوک که گمرک تشخیص به بازرسی بدهد.
نکته قابلتوجه این است که کالاهایی که تحت پوشش کارنه تیر ترانزیت میشوند، مشمول پرداخت حقوق و عوارض گمرکی در کشورهای عبوری نخواهند بود.
برای بهرهمندی از مزایای کنوانسیون TIR، رعایت اقدامات زیر الزامی است:
کامیون حامل کالا در کشور مبدأ بهصورت رسمی پلمپ میشود.
دستورالعملها و تمهیدات حفاظتی لازم بهمنظور حفظ سلامت کالا و جلوگیری از قاچاق اعمال میگردد.
پوششهای مالی مربوط به حقوق و عوارض گمرکی از طریق مؤسسه ضامن تأمین میشود.
دفترچه تیر توسط سازمانهای ذیربط به مؤسسات ضامن تحویل داده میشود و در صفحه اول آن اطلاعاتی نظیر کشور مبدأ و مقصد، تعداد برگها، شماره کارنه، تاریخ اعتبار، مشخصات کامیون، مسیرهای مجاز ترانزیتی و اطلاعات شرکت حملونقل درج میشود.
هر کارنه تیر تنها برای ترانزیت یک محموله از یک مبدأ مشخص به یک مقصد معین معتبر است.
کنوانسیون CMR مجموعهای از مقررات بینالمللی است که با هدف حمایت از حقوق و منافع فعالان حملونقل جادهای و ایجاد وحدت رویه در قوانین حملونقل بینالمللی تدوین شده است. این کنوانسیون روابط حقوقی میان فرستنده، گیرنده و متصدی حمل را مشخص کرده و چارچوب مسئولیتها، تعهدات و حقوق شرکتهای حملونقل را تعیین میکند.
بر اساس کنوانسیون CMR، مسئولیتهایی مانند تأخیر در تحویل کالا، ورود خسارت به محموله یا نابودی کامل آن، تحت ضوابط مشخصی تعریف میشود. این شفافیت حقوقی موجب شده است شرکتهای بیمه بتوانند پوششهای بیمهای مرتبط با ترانزیت کالا را با سهولت و دقت بیشتری ارائه دهند.
در مجموع، CMR تمامی حقوق و وظایف شرکتهای حملونقل جادهای را در سطح بینالمللی بهصورت استاندارد مشخص میکند.
در پی افزایش حوادث ناشی از حملونقل کالاهای خطرناک، کشورهای اروپایی در سال ۱۹۵۶ تصمیم به تدوین مقرراتی جامع برای ساماندهی این حوزه گرفتند. این تلاشها در نهایت به انعقاد موافقتنامه ADR در سال ۱۹۵۷ در شهر ژنو انجامید و مسئولیت تنظیم و توسعه آن به کمیسیون اقتصادی اروپا واگذار شد.
پس از بازنگریهای متعدد، مقررات حمل کالاهای خطرناک در سال ۱۹۸۶ بهصورت رسمی تصویب و در کشورهای عضو اجرا شد. این قوانین بهطور منظم و سالانه مورد بازبینی قرار میگیرند و امروزه در بسیاری از کشورهای جهان بهعنوان مرجع اصلی حملونقل مواد خطرناک مورد استفاده هستند.
هدف اصلی ADR ایجاد هماهنگی، افزایش ایمنی و کاهش ریسک در حملونقل بینالمللی کالاهای خطرناک است.
موافقتنامه ترانزیت تجاری ECO مجموعهای از قوانین مشترک میان کشورهای عضو است که با هدف تسهیل حملونقل و ترانزیت منطقهای تدوین شدهاند. این موافقتنامه در سال ۱۳۵۳ هجری شمسی توسط ایران، پاکستان و ترکیه به تصویب رسید و در حال حاضر بیش از ده کشور عضو آن هستند.
این قوانین کلیه روشهای حملونقل جادهای، ریلی، هوایی و دریایی را پوشش میدهند. کالاهایی که تحت این موافقتنامه میان کشورهای عضو جابهجا میشوند، از پرداخت عوارض گمرکی معاف هستند و مسئولیت تضمین حقوق و مالیاتهای گمرکی بر عهده مؤسسه ضامن قرار دارد.
همچنین این کالاها اصولاً مشمول بازرسی گمرکی نمیشوند، مگر در شرایط خاص یا موارد مشکوک. بهمنظور نظارت بر حسن اجرای این موافقتنامه، کمیته ترانزیت تجاری ECO حداقل سالی یک بار با حضور نمایندگان کشورهای عضو تشکیل جلسه میدهد و در صورت بروز اختلاف یا مشکل، اقدامات اصلاحی لازم را انجام میدهد.
در حال حاضر قوانین حمل و نقل کالا در کشور کاربرد بسیاری دارد و بسیاری از صنایع و شرکتها از سیستم حمل و نقل داخلی برای سرعت بخشیدن به امور جا به جای بار خود استفاده میکنند. قوانین داخلی حمل و نقل کالا این امکان را برای شرکتهای باربری و رانندگان فراهم میکند تا بتوانند با خیال راحتتر مبادلات خود را انجام دهند و از سوی دیگر این اطمینان به صاحبان بار داده میشود که با خیال راحت طبق این قوانین مرسولات خود را به شرکتهای حمل و نقل کالا بسپارند.
مهمترین مقررات حملونقل داخلی کالا به شرح زیر است:
تمامی محمولهها باید دارای بارنامه رسمی باشند که توسط شرکت حملونقل و صاحب کالا در چند نسخه تکمیل و امضا میشود. در صورت بروز اختلاف، بارنامه مرجع رسیدگی خواهد بود.
محل بارگیری میتواند گمرک، ایستگاه راهآهن، انبار یا سایر مراکز مجاز باشد، مشروط بر اینکه تحت مالکیت یا اختیار شرکت حملونقل قرار داشته باشد.
تخلیه بار باید در محل متعلق به شرکت یا شخص گیرنده انجام شود.
عملیات بارگیری باید مطابق قوانین و مقررات منطقهای صورت گیرد.
برخی کالاها برای حمل نیازمند اخذ پروانه عبور هستند.
هزینه حمل بهصورت توافقی تعیین و در بارنامه ثبت میشود؛ در صورت عدم توافق، تعرفههای مصوب ملاک محاسبه خواهد بود.
حق تمبر بارنامه بر عهده شرکت حملونقل است.
کارمزد حمل برای مناطق آزاد و مرزی، برای بار دولتی ۳٪ و بار خصوصی ۴٪ و برای مناطق غیرتجاری بهترتیب ۶٪ و ۷٪ است؛ کارمزد خردهبار تا ۹٪ افزایش مییابد.
هزینههای پایانه عمومی، حواله بارگیری و نوبتدهی توسط راننده یا صاحب کامیون پرداخت میشود.
در صورت آماده نبودن کالا پس از صدور حواله بارگیری، به ازای هر ۱۲ ساعت تأخیر، حق توقف دریافت میشود؛ این قاعده برای تخلیه نیز اعمال میگردد.
در صورت بروز اختلاف، شرکت حملونقل و پایانههای کشور مسئول رسیدگی و حلوفصل موضوع خواهند بود.
اگرچه قوانین حملونقل دریایی در کشورهای مختلف تفاوتهایی دارد، اما همگی مبتنی بر مقررات و کنوانسیونهای بینالمللی هستند. طبق این قوانین، شرکت حملونقل موظف است کالا را در ازای دریافت اجرت توافقشده و در زمان مقرر به گیرنده تحویل دهد.
مسئولیت کلی حمل و سلامت کالا بر عهده شرکت حملونقل است، مگر اینکه بتواند با ارائه مستندات، عدم تقصیر خود را اثبات کند. در قوانین ایران، مسئولیت زمانی متوجه شرکت است که قصور آن محرز باشد.
بستهبندی صحیح و ارائه اطلاعات دقیق کالا بر عهده صاحب بار است و در صورت تخلف، مسئولیت خسارت متوجه او خواهد بود.
بیمه کالا معمولاً توسط صاحب بار انجام میشود، مگر در شرایط خاص.
صاحب کالا میتواند برای تضمین سلامت بار، ضمانتهایی نظیر سفته یا چک از شرکت حملونقل دریافت کند.
صدور بارنامه، حمل و تحویل کالا از تعهدات اصلی شرکت حملونقل است.
یکی از سادهترین و مطمئنترین روشهای ترانزیت کالا، حمل و نقل هوایی است. طبق قوانین حمل و نقل کالا به صورت هوایی، انواع کالای معمولی، فاسدشدنی، کالاهای با ارزش، بارهای خطرناک و مواردی از این دست را میتوانید با استفاده از هواپیماهای باربری جا به جا کنید. حمل و نقل کالا به صورت هوایی به دو صورت انجام میشود:
روش فریت: این روش مخصوص حمل و نقل کالاهای مسافران هواپیما است و توسط هواپیماهای مسافربری انجام میشود.
روش کارگو: این روش حمل و نقل توسط هواپیماهای باربری با رعایت استانداردهای ایمنی کالا انجام میشود که بسیار مقرون به صرفه است. در این روش حمل و نقل کالا به صورت جمعی انجام میشود و تجار میتوانند بارهای خود را به همراه سایر کالاهای دیگر ارسال کنند.
قوانین حمل و نقل کالا به صورت هوایی به شرح زیر است:
بارنامه هوایی باید در سه نسخه تنظیم و به امضای صاحب بار و متصدی حمل برسد.
در صورت چندبستهای بودن محموله، متصدی میتواند درخواست صدور بارنامه مجزا کند.
کلیه اطلاعات مربوط به فرستنده، گیرنده، نوع کالا، ارزش، بستهبندی، تعداد و هزینهها باید در بارنامه درج شود.
در صورت ارائه اطلاعات نادرست توسط صاحب بار، مسئولیت خسارت متوجه متصدی حمل نخواهد بود.
در صورت پذیرش خسارت یا عدم تحویل کالا تا ۷ روز پس از موعد مقرر، صاحب کالا میتواند برای مطالبه حقوق خود اقدام کند.
حمل و نقل ریلی یکی از قدیمیترین روشهای ترانزیت کالا است و قوانین حمل و نقل کالا به صورت ریلی هر یک الی دو سال یک بار مورد بازبینی و تصحیح قرار میگیرند. برای جا به جایی بار به این روش باید مجوزهای لازم از اداره راه و ترابری دریافت شود و وجود بارنامه نیز ضروری است.
قوانین حمل و نقل ریلی کالا به شرح زیر است:
نرخ حمل بهصورت توافقی تعیین میشود و در صورت عدم توافق، تعرفههای رسمی اعمال میگردد.
بارنامه مطابق دستورالعملهای راهآهن صادر میشود.
شرکت حملونقل و راهآهن در قبال سلامت کالا مسئولیت دارند و در صورت خسارت باید جبران انجام شود، مگر اینکه عدم تقصیر اثبات شود.
هر واگن نیازمند بارنامه جداگانه است
