نگارش بهتر متون فنی

ابتدا به منوی فایل بروید؛ سپس گزینۀ New و از آنجا New Project را کلیک کنید. حالا پنجرۀ جدیدی به نام New Project باز می‌شود. اکنون باید یک نام برای پروژه انتخاب کنید. برای این کار از قسمت پایین پنجرۀ New Project، فیلد Name را انتخاب و سپس نام پروژه را در آن وارد کنید و بعد دکمۀ Ok را کلیک نمایید...

احتمالاً چنین سبکی از نگارش را بارها تجربه کرده‌اید. آموزش ویژوال بیسیک هادی سیستم یادتان هست؟ 😊 درازنویسی، معضل نوشتاری عصر حاضر است. ما معمولاً در گفتار، کوتاه‌ترین و ساده‌ترین جمله‌ای که به ذهن می‌رسد را به زبان می‌آوریم ولی همین که شروع به نوشتن می‌کنیم رو می‌آوریم به زیاده‌نویسی و گاهی لفاظی!

بارها در ویرگول شاهده مطالبی بوده‌ام که از همان عنوانِ «آن‌ ورِ آبی‌اش» می‌توان به ترجمه بودنش پی برد. پی به اینکه نویسنده حتی برای انتخاب یک عنوانِ مناسب وقت نگذاشته یا به چشم یک مخاطب نوشته‌اش را بازنگری نکرده است. خواننده به راحتی می‌تواند تسلط نداشتن نویسنده بر نوشته را درک کند و معمولاً در چنین شرایطی عطای آن مطلب را به لقایش می‌بخشد.

در ادامه نکاتی می‌گویم که پیروی از آن‌ها به نگارش بهتر مطالب فنی کمک می‌کند. این نکات به طور خاص برای آموزش‌های برنامه‌نویسی سطحِ متوسط به بالا است ولی ظاهراً در سایر موضوعات فنی مهندسی هم بتوان از آن بهره جست.

به اندازه بنویسیم

به قول جیگر (کاراکتر الاغ در برنامۀ کلاه قرمزی): «من می‌فهمم»! خواننده می‌فهمد؛ کسی که جرأت برنامه‌نویسی به خود داده قطعاً می‌داند منوی فایل کجاست؛ می‌داند با زدن فلان گزینه یک پنجره باز می‌شود؛ می‌داند که احتمالاً تعدادی فیلد در آن پنجره هست. اضافه‌گویی شاید برای سطح مبتدی مشکل‌ساز نباشد ولی برای حرفه‌ای‌ها زجرآور است. خواننده جانِ کلام را می‌خواهد؛ تو بگو «ف» او تا فرهزاد رفته. کافی است به جای عبارت پیشین می‌گفتیم:

به منوی File > New > New Project بروید؛ نام پروژه را در فیلد Name بنویسید و اکی کنید.

یک نوشتۀ فنی خوب عاری از زیاده‌گویی است طوری که اگر یک کلمه از آن بردارید به معنایش آسیب می‌رسد و اگر یک کلمه بر آن بیفزایید اضافه نوشته‌اید ضمن اینکه در حد اعتدال می‌توانید از شوخی هم استفاده کنید.

ترجمه نکنیم؛ بفهمیم؛ بعد بنویسیم

به نظر من در تولید محتوای آموزشی، کارآمدی آموزش از امانت‌داری آن مهم‌تر است. مگر می‌خواهید جنگ و صلح لئو تولستوی ترجمه کنید که اینقدر نگران جنبه‌های ادبی آن هستید؟ می‌خواهید با خواننده از MVC و تفاوتش با MVVM حرف بزنید. پس لازم نیست واژه به واژۀ متن را ترجمه کنید کما اینکه بعضی از عبارات و جملات، مخصوص فرهنگ ما نبوده و آوردنشان در متن برابر است با لو دادن ترجمه!

در انتخاب عناوین، ضرورتی به معادل‌گزینی دقیق کلمات نیست. عناوینی انتخاب کنید که مخاطب به راحتی بفهمد. البته بومی‌سازی متن و مهم‌تر از آن روان‌نویسی، کار ساده‌ای نبوده و نیازمند تجربۀ فراوانی است ولی مسلماً اولین گام برای خلق چنین نوشته‌هایی، رهایی از اسارت واژگانِ زبانِ مبدأ است.

با خواننده صمیمی باشیم

چرا به جای «من» از «ما» استفاده کنیم؟ مگر نویسنده چند نفر است؟ همانطور که در گفتارمان هیچگاه نمی‌گوییم «ما حوصله نداریم!» در نگارش نیز بهتر است به جای ما از من استفاده کنیم چون ارتباط خواننده را با متن تقویت می‌کند. البته گاهی مجوزهایی برای این کار هست که به نظرم جای بحث دارد. مثلاً نویسنده‌ای که با هدف کسب درآمد برای دیگران می‌نویسد لزوماً عاشق چیزی نیست که می‌نویسد؛ شاید نوشته‌های او اصلاً ربطی به حوزۀ کاری‌اش نداشته باشد.

اینجا نویسنده از لفظِ ما استفاده می‌کند تا مسئولیت را از گردنش بردارد. یا بعضی مواقع برای اشاره به تیم، شرکت یا سازمان، ضمیر جمع به کار می‌برند. نوشته‌ای که ضمیر جمع در آن به کار رفته جذابیت زیادی برای مخاطب ندارد. خواننده حتی میلش نمی‌کِشد دیدگاه بگذارد چون اصلاً معلوم نیست نویسنده کیست! شاید به همین خاطر است که ذیل پست‌های شرکتی و سازمانی، دیدگاه‌های زیادی نمی‌بینیم.

لفاظی نکنیم!

زبان شیرین فارسی طی سالیان دراز زخم‌های فراوانی خورده که به لطف تنبلی ذهن و ولنگاری فرهنگی در ارگان‌های دولتی به‌خصوص صداوسیما این زخم‌ها التیام که نیافته هیچ، تازه هم می‌شود! قبول دارم که علومی همچون کامپیوتر و فناوری اطلاعات زادگاهش اینجا نیست ولی این دلیل نمی‌شود جایی که معادل زیبا و همه‌پسندی مثل «پیامک» هست از sms، اسمس و از همه بدتر «اس» استفاده کنیم! این مشکل زمانی نگران‌کننده‌تر می‌شود که استفاده از واژه‌های بیگانه یا ساختگی را نوعی شأن و منزلت بدانیم.

بهتر است تا آنجا که به فهم مطلب آسیبی نرسد معادل‌ فارسی خوب استفاده کنیم و حتی در مواردی که فینگلیش خوبی از آب در آمد (مثلاً «فایل») برای حفظ یکپارچگی و زیبایی نوشته، همان فینگلیش را به کار بریم مگر واقعاً چاره‌ای جز استفاده از واژۀ انگلیسی نباشد. در استعمال واژۀ فینگلیش اگر بیم آن دارید که خواننده متوجهِ منظور شما نشود اولین بار که از آن واژه در متن استفاده کردید معادل انگلیسی‌اش را در پرانتز بنویسید و در ادامه از فینگلیش آن استفاده کنید. برای اسامی خاص هم می‌توانید از این روش استفاده کنید.