از مدح استعمار تا شهر توسعه

به عقیده بروس گیلی، استاد فلسفه سیاسی دانشگاه ایالتی پورتلند، در یکصد سال گذشته استعمار غربی شهرت بسیار بدی یافته است. اما این ایده که استعمار همیشه و در همه جا بد بوده نیازمند تحقیق دقیق تر عملکرد سیاست ها و رژیم های ضداستعماری است. نقدها بر استعمار که عموما به مستعمرات بریتانیا، فرانسه، بلژیک، هلند، و پرتغال در اوال قرن نوزده تا میانه قرن بیستم اشاره دارد مبتنی بر دو پایه است: یک اینکه مضر بودند و دیگر اینکه نامشروع.

آنالیز فایده-هزینه اما با تشخیص نیاز بشر به توسعه، امنیت، دولت و حقوق انسانی می پرسد آیا استعمار باعث بهبود این فاکتورها شد یا بدتر شدنشان. در این مسیر دو چالش وجود دارد: یکی اندازه گیری و مقایسه، و دوم اینکه در غیاب استعمار در هر مکان چه اتفاقی می افتاد.

در عمل تحقیقات نشان میدهند در عمل بعضی از موارد استعمار غربی منفعت بیشتری نسبت به ضررشان داشتند از جمله شواهد قابل توجه از مزایای اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی همچون گسترش سیستم آموزشی، بهبود نظام بهداشتی، پایان دادن به برده داری، افزایش موقعیت های شغلی، بهبود سیستم اداری، ایجاد زیرساخت های پایه، مالیات گیری عادلانه، بهبود دسترسی به سرمایه، احقاق حقوق زنان و همچنین گروه های اقلیتی که نجس خوانده می شدند، ایجاد دانش تاریخی و فرهنگی، و ایجاد هویت ملی.

همچنین در بحث مشروعیت اگر قدرت خارجی عملا حکمرانی بهتری نسبت به گزینه های محلی و داخلی ارائه کرده باشد آنگاه می توان ادعا کرد که مشروعیت داشته است. برخلاف نظر بعضی فعالین ضداستعمار، اتفاقا استعمار اروپایی به دلایل خوبی مشروعیت داشت زیرا مردم بیشتری به شهرهای محل حکمرانی استعمارگران نقل مکان می کردند، فرزندان خود را به مدارس و بیمارستان های استعماری میفرستادند، جرائم را به پلیس استعماری گزارش می کردند، در ارتش ها و پلیس استعماری خدمت می کردند، درحالیکه عموما این رفتارها داوطلبانه بودند.

صرف رشد و حضور سریع استعمار اروپایی با استفاده از کمترین زور نشانگر پذیرش آن توسط مردم محلی در مقایسه با سایر گزینه های موجود است، به همین دلیل حامیان و همکاران سیستم استعماری، لااقل تا اواخر آن، خیلی بیشتر از مخالفانش بودند. دلیل گسترش سیستم استعماری صرفا فشار اروپایی نبود، بلکه تمایل و کشش مردم محلی هم بود زیرا مردم مستعمرات یا با تهدید امنیتی گروه های رقیب مواجه بودند یا اینکه مزایای حکومت لیبرال مدرن را دریافتند. پاتریس لومومبا که بعدها تبدیل به یکی از مشهورترین فعالین ضداستعمار شد در کتابش در 1962 استعمار بلژیک را به دلیل احیای شان انسانی و تبدیل مردم کشورش به انسان های آزاد، شاد، توانمند، و متمدن ستود.

هزینه استعمار و ضد استعمار

از زمان آغاز حکومت استعماری پرتغال بر گینه بیسائو در 1936 تا سال 1963 تولید برنج این کشور چهار برابر شد و امید به زندگی بهبود چشمگیر داشت. امیلکار کابرال، فعال ضداستعماری، که به اذعان خود هرگز قادر به متحد کردن مردم گینه برای مبارزه با استعمار نبود در نهایت از آموزش و نیروی نظامی کوبا، روسیه، چکسلواکی و منابع مالی از سوئد برای این جنگ بهره برد که به کشته شدن معادل یک چهارم جمعیت این کشور انجامید. وقتی در سال 1974 آزادی بدست آمد تراژدی انسانی دوم آغاز گشت که منجر به کشته شدن ده هزار نفر دیگر در نتیجه درگیری ها گردید. تا 1980 تولید برنج تا 50 درصد کاهش یافت. برادر ناتنی کابرال که به مقام ریاست جمهوری رسید بنیان پلیس مخفی را گذاشت و از نتایج آن کشف گورهای دسته جمعی 500 نفر از مخالفین در سال 1981 بود. گینه بیسائو اکنون عموما نیازمند نیروهای حافظ صلح سازمان ملل است و سالانه میلیون ها دلار کمک مالی دریافت می کند. با وجود چهل سال کمک های بین المللی و پیشرفت های تکنولوژیک، امروز تولید برنج هنوز یک سوم دوران استعمار پرتغال است. امید به زندگی در دوران استعمار سالانه 0.73 رشد داشت اما این رقم در دوران استقلال 0.3 بود.

شاید گینه یک مورد خیلی خاص بنظر برسد اما از میان 80 کشوری که از جنگ جهانی دوم تاکنون از زیر یوغ استعمار بیرون آمده اند بیش از نیمی از آنها وضعیتی مشابه دارند. گزارش روشنگر بانک جهانی در 1996 بیان داشت که "تقریبا تمام کشورهای آفریقایی در 30 سال گذشته شاهد کاهش سیستماتیک ظرفیت خود بوده اند درحالیکه بیشترشان در دوران استعمار ظرفیت بالاتری داشتند". این کاهش ظرفیت به قیمت جان میلیون ها انسان تمام شد و این وضعیت رو به بهبود نیست. از 102 کشور در حال توسعه فقط 12 مورد در مسیر تبدیل شدن به دولت های با ظرفیت بالا تا سال 2100 هستند. مثلا بنگلادش برای رسیدن به آن نقطه باید 244 سال با نرخ رشد فعلی خود ادامه دهد. آیا اگر دولت بریتانیا قرار بود حکمرانی خوبی در ایالت سابق بنگال شرقی ایجاد کند اینقدر طول میکشید؟

احیای استعمار

احیای استعمار یعنی افزایش حضور خارجی در بخش های کلیدی در بیزینس، جامعه مدنی و بخش عمومی جهت تقویت ظرفیت دولتی. مثلا در سال 1985 دولت اندونزی تمامی شش هزار بازرس بندر Tanjung Priok را اخراج، و خدمات فاسد و ناکارآمد گمرک اندونزی را با شرکت سوئیسی SGS جایگزین نمود. سوئیسی ها ساختار گمرک را از نو بنا کردند و اداره آن را تا 1997 بطور کامل به اندونزی بازگرداندند. در نتیجه صادرات اندونزی رونق گرفت. در همین زمان اصلاحات سیاسی موفق و جامعه مدنی در حضور بازیگران بین المللی بهبود یافت، مانند آنچه در دوران استعمار به وقوع پیوست. مشابها شرکت های بین المللی می توانند مسئولیت تامین خدمات عمومی را در بسیاری از کشورهای در حال توسعه به عهده بگیرند.

هر نوع سیستم استعماری نیازمند سطحی از پذیرش در جامعه میزبان است. یک درس که از بحث مشروعیت استعمار میگیریم این است که مشروعیت را نمی توان با همه پرسی و پشتیبانی نمایندگان مردم کسب کرد بلکه راه آن توانایی و موفقیت دولت استعماری در رسیدن به اهداف تعیین شده است. در بسیاری موارد منتقدان دخالت خارجی به کمبود مسئولیت پذیری و عدم انعکاس نظرات مردم در سیستم استعماری ایراد میگیرند، اما دقیقا دلیل دخالت خارجی همان عدم وجود مسئولیت پذیری و اعمال نظر مردم در حکمرانی ملی و محلی کنونی است. اگر کنترل محلی موثق عملی بود دیگر نیازی به دولت موقت نبود. دولت مداخله گر باید نقش شخص ثالث امین را بازی کند که توانایی اولیه انتخاب یک مسیر مشروع رو به جلو را دارد. پشتیبانی عمومی از نوسازی کامل سیستم پلیس سیرالئون توسط بریتانیا در سال 1995-2005 بهمین دلیل بود.

اما هرچند اقناع مردم کشورهای در حال توسعه به پذیرش تاسیس استعمار مشکل باشد، قانع کردن کشورهای غربی به اجرای آن آسان تر نیست. بسیاری تحقیقات نشان داده اند که احتمالا هزینه حفظ مستعمرات برای استعمارگران در درازمدت بیشتر از منافع اقتصادی آنها بوده است. دلیل اصلی پایان یافتن امپریالیسم شیطانی بودن آن نبود، بلکه اینکه بسیار گران تمام میشد.

درس دیگر که از تاریخ استعمار میگیریم این است که سهم کشور خارجی از قدرت باید قابل ملاحظه باشد. اگر استعمارگر محدود به همکاری با نهادهای فاسد داخلی باشد آنگاه اصلاحات بسیار مشکل خواهد بود. بازسازی نیروی پلیس محلی شاید بدون داشتن قدرت حاکمیتی ممکن باشد، اما پاک کردن دستگاه قضایی فاسد نیازمند قدرت بیرونی است.

نقد و نظر

چندان جای تعجب نیست که ادعاهای گیلی در مورد فواید استعمار با انتقادات بسیاری مواجه شد و از جمله منتقدان استعمار را در موارد بسیاری عامل اصلی نزاع، قحطی و مرگ و میر، کاهش رشد اقتصادی و امید به زندگی، و ایجاد کننده تجارت برده دانسته اند.

از طرف دیگر تحقیق دارون عجم اوغلو (استاد اقتصاد دانشگاه ام آی تی) و جیمز رابینسون (استاد نزاع های جهانی دانشگاه شیکاگو) نشان داده است که تاثیر استعمار در جوامع مختلف به دلیل تاسیس نهادهای گوناگون متفاوت بوده است. به زعم این محققین اهداف و استراتژی استعمارگران بسیار شبیه به هم بودند اما به دلیل تفاوت شرایط اولیه مستعمرات نتایج بسیار متفاوت شدند. مثلا در آمریکای لاتین با تراکم بالای جمعیت محلی، امکان ایجاد یک سیستم استعماری با بهره کشی از مردم محلی وجود داشت، اما چنین سیستمی در آمریکای شمالی ممکن نبود و این طرح با وجود تلاش بریتانیایی ها با شکست مواجه شد.

شهر چارتری

در سال 2009 پل رومر (بعدا اقتصاددان ارشد بانک جهانی در سال 2016 و برنده نوبل اقتصاد در سال 2018) با اشاره به مشاهدات خود این موضوع را مطرح کرد که دیدن دانش آموزان آفریقایی در حال انجام دادن تکالیف مدرسه زیر تیر چراغ برق یک سوال بسیار عجیب را در ذهن ایجاد می کند. این دانش آموزان مجبورند به خیابان بیایند زیرا در خانه از داشتن الکتریسیته محرومند، درحالیکه اکثر آنها صاحب تلفن همراه هستند. سوال اینجاست: چگونه است که این جوانان به تکنولوژی تا این حد پیشرفته مانند تلفن همراه دسترسی دارند اما به تکنولوژی با یکصد سال قدمت یعنی الکتریسیته دسترسی ندارند.

پاسخ به این سوال در یک کلمه "قوانین" است. قوانین بد مانع ارائه خدمات می شوند. در اینجا آن قوانین بد الزام شرکت برق به فروش الکتریسیته با قیمت بسیار پایین سوبسیدی است، قیمتی آن چنان پایین که شرکت ضررده بوده بنابراین انگیزه و منابع لازم برای افزایش تعداد مشترکین برق را ندارد. رئیس جمهور کشور مذبور تصمیم میگیرد با پیروی از شرکت های تلفن که به میلیون ها نفر خدمات تلفنی میدهند با تغییر قوانین اجازه افزایش قیمت و گسترش پوشش شبکه برق را بدهد اما با مقاومت و اعتراض شدید مردم و بیزینس های بهره مند از قیمت سوبسیدی روبرو میشود. به این دلیل کشور در وضعیت سابق خود و دانش آموزان در زیر تیر چراغ برق خیابان گیر کرده اند.

رومر توصیه کرد که کشورهای توسعه یافته اقدام به تاسیس شهرهای چارتری در کشورهای فقیر بکنند. در این طرح، زمین های خالی از سکنه برای ساخت شهر در اختیار یک کشور یا کنسرسیومی از کشورهای توسعه یافته قرار می‌گیرند تا اجازه تاسیس یک سرزمین مدرن داده شود، مانند هنگ کنگ. هنگ کنگ بندر کوچکی در چین است که بیشتر قرن بیستم را تحت قوانین بسیار متفاوتی از چین گذراند، قوانینی مشابه اقتصاد بازاری اجرا شده توسط بریتانیا. در 1950 هنگ کنگ شهری بود که چینی‌ها قادر به مهاجرت به آن برای کار و کسب ثروت بودند. مدل هنگ کنگ بعدا توسط رهبران چین کپی برداری شد تا کشور چین را بسمت مدل اقتصاد بازاری حرکت دهد. رهبران چین به اهمیتِ دادن حق انتخاب به مردم توجه کردند یعنی به جای مجبور کردن کل چین برای حرکت به این سمت، اقدام به تاسیس مناطق ویژه اقتصادی نمودند که مردم و همینطور سرمایه گذاران خارجی را جذب کنند. به قول رومر نقش هنگ کنگ، این مستعمره بسیار کوچک بریتانیا، در کاهش فقر جهانی بیش از کل برنامه های کمک های بین المللی در قرن گذشته بوده است.

این طرح سه مشکل استعمار نو را حل می کند. اول اینکه مردم داوطلبانه و با میل خود زندگی در این شهرهای جدید را انتخاب می کنند. از طرفی این طرح برای کشورهای غربی هم جذابیت دارد زیرا هم ریسک سرمایه‌گذاری کمتری دارند و هم عادلانه و انسانی هستند. همچنین شهرهای چارتری از این جهت موفق خواهند بود که از صفر شروع می کنند و نیازی به همکاری با نهادهای فاسد و ناکارآمد محلی ندارند.

اجرا و چالش

بعدها رومر طی مذاکراتی با رئیس جمهور ماداگاسکار او را قانع به شروع پروژه کرد اما با آغاز ناآرامی‌ها در این کشور و آغاز به کار دولت جدید، اول از همه طرح رومر برای زمان نامعلومی مسکوت شد، که این خود نشاندهنده حساسیت شدید حول بحث تمامیت ارضی و مالکیت زمین است. مشابها در اواخر دهه 1990 دولت فیجی تصمیم به واگذاری مدیریت جنگل های ماهونی به یک شرکت خیریه بریتانیایی می گیرد اما یکی از رهبران محلی اقدام به سازماندهی شورش تحت عنوان "فیجی برای مردم فیجی" می کند. البته این عمل در واقع ریاکارانه بود زیرا همان شخص در زمان دیگری از مدیریت شرکت خارجی دیگری حمایت کرده بود. اما این حقیقت همچنان پابرجاست که چطور عوام فریبان به راحتی می توانند علیه طرح های مشابه نیرو سازماندهی کنند.

درحالیکه مخالفین از یک طرف ایده شهر چارتری را استعمار نو خوانده و تقبیح می کنند، طرفدارانش آن را یکی از بهترین ایده های تاریخ اقتصاد توسعه میدانند. ایده شهر چارتری با موانع بسیاری روبرو است اما وقتی به آن نوجوانان آفریقای زیر تیر چراغ برق فکر کنیم، شاید رومر حق دارد به چنین ایده خارج ار تصوری بیندیشد.

منابع:
https://bit.ly/39RpJ6s
https://bit.ly/38Rx0C5
https://bit.ly/3b2lt4p
https://bit.ly/38W36fU
https://bit.ly/2Qktv0B
https://bit.ly/2INnJAl
https://bit.ly/33l5ICQ