سکولاریسم و بنیادگرایی

برای سال‌ها اندیشمندان از ناپدید شدن خدا از تاریخ بشر اطمینان حاصل کرده بودند. آن‌ها باور داشتند که مدرنیزاسیون متضمن روند رها کردن تدربجی اعتقادات دینی است که طی آن به ناچار توضیحات علمی و منطقی از واقعیت، جایگزین اعتقادات دینی می‌شود. در واقع این پیش‌بینی تاحدودی درست بود. ایمان اگرچه به کلی از بین نرفته است، یقیناً محدود به زندگی خصوصی افراد شده و به مناسک دینی تقلیل یافت.


تا اینکه ناگهان اسلام وارد عرصه گردید، ادیان شرقی به شکل گسترده‌ای منتشر شده و شاخه‌های مختلف مسیحیت انجیلی چندین برابر شدند. به طور کلی ادیان مجدداً در عرصه عمومی ظاهر شدند و مردم دوباره شروع به گفت ‌وگو دربارۀ بازگشت خدا و بیداری دینی کردند. از نظر اولیویه روآ (استاد فلسفه سیاسی) سکولاریسم ادیان را منسوخ نمی‌کند بلکه بالعکس، ولو به شکلی متفاوت، در پروسه تولید ادیان مشارکت می‌نماید.


وقتی دین درون یک فرهنگ محلی جای می‌گیرد، چنانکه قبلاً بود مثلاً ۴۰ سال قبل در اسپانیای کاتولیک یا ایرلند و یا در خود انگلستان، شکاف فرهنگی بین مؤمنان و ملحدان وجود نداشت. آن‌ها زنجیره‌ای به هم متصل بودند. از یک ‌طرف نگاهی سکولار به دین وجود داشت، و از طرف دیگر معرفتی پربار میان مردم دیندار جریان داشت، و البته منازعاتی هم بود.


اما جهانی‌شدن سنت‌های محلی و فرهنگ ملی را مضمحل کرد، با تجارت بین المللی و اقتصاد مبتنی بر واردات، نیروی کار را از سرزمین جدا نمود، و با ایجاد جریان‌های جدید فرهنگی و جنبش‌های اجتماعی، پایان دوران دولت‌-‌ملت و پیدایش نظم نوین جهانی را اعلام کرد. حالا چون باورها از فرهنگ محلی خود جدا شده‌اند، می‌توانند آزادانه‌تر در سرتاسر جهان منتشر شده و با سایر "شاخص‌های فرهنگی شناور" تلاقی کنند.


عمده‌ترین جنبش‌های دینی معاصر می‌کوشند تا خود را از قید و بندهای فرهنگی‌شان آزاد کنند. این مذاهب اهمیت خود را از دست نداده‌اند، اما بیشتر از گذشته جهانی شده‌اند و کمتر از گذشته از قواعد قلمرویی خاص متأثر می‌شوند، بیشتر و بیشتر فردی و خصوصی شده‌اند و بیش از سابق، در جست‌وجویی معنوی برای رستگاری برمی‌آیند. اگرچه این مذاهب، بازارهای دینی شناور - فست‌فود حلال، کوشر پاک ، فتوای مجازی، دوست‌یابی حلال، راک مسیحی، مدیتیشن متعالی- را به رسمیت می‌شناسند، اما به شکلی بنیادین، از فرهنگ‌هایی که روزگاری در آن پرورش یافته‌اند، جدا شده‌اند.


همچنین تغییر دین‌های توده‌ای، سابق بر این، در پی فتوحات و حملات استعماری روی می‌داد. اما این روزها، تغییر دین خیلی ساده‌تر است. پاپ در تلاش برای بازتعریف کاتولیسیسم برمبنای پیوندهای عمیق با فرهنگ اروپا، به هر جا سر می‌زند، اما در جذب کشیشان و یا پیروان اروپایی ناکام است، در عوض، فرقه‌های پروتستان - مسلح به پیام سادۀ جهانی خویش: ارتباط مستقیم با مسیح و انکار علوم فاسد و بی‌مصرف - از ونزوئلا تا لندن رو به فزونی‌اند.


از طرف دیگر سکولاریسم از مؤمنان میخواهد ایمان‌شان را نزد خودشان و بیرون از عرصۀ عمومی نگه دارند. اما احیای دین، قبل از هرچیز مربوط به این است که مؤمن نمی تواند محدود شدن دین به تنها فضای خصوصی خود را بپذیرد. بنیادگرایی‌های جدید وقتی به فرهنگی می‌نگرند که در آن دیگر هیچ نشانه‌ای از ایمان ‌بجا نمانده، شوکه می‌شوند. آن‌ها به انزوا کشیده می‌شوند و نشانه‌های اعتقاد دینی‌شان را به رخ دیگران می‌کشند: شمایل مسیح مصلوب، روسری، انجیل و سایر چیزهایی که کاربرد دینی دارند. آن‌ها چنین می‌کنند تا به شکلی، خواستۀ خود را برای به ‌رسمیت‌ شناخته شدن در جامعه بیان کنند. در این شرایط، دین که مدت‌ها بخشی از فرهنگ روزمره بوده است، عجیب و بیگانه جلوه می کند.


بنیادگرایی به بازاری جهانی برای کالاهای مذهبی تبدیل شده است، کالاهایی بدون آنکه نشانی از فرهنگ‌های مبدأ خود داشته باشند. افراد در سرتاسر جهان بازاری دینی را پیش روی خود می‌بینند که در میان کالاهای آن، هر چه دلشان بخواهد می‌توانند انتخاب کنند. بسیاری از گزینه‌های دم‌دستی و آسان موجود است و بنابراین آدم‌ها خیلی زود از دینی به دین دیگری درمی‌آیند.


امروزه زائران ژاپنی برای یافتن فرهنگ بودایی‌ای پویاتر از آنچه در توکیو رایج است، به سان‌فرانسیسکو سفر می‌کنند. مورمون‌ها دیگر به ایالت یوتای آمریکا محدود نمانده و پیروانی در مانیل فیلیپین پیدا کرده‌اند. حتی کلیساهای مسیحی ارتدوکس که با کشورهای اصلی خود شناخته می‌شدند، خصیصۀ قومی‌شان را از دست داده‌اند.


یکی از اجزای اصلی فرهنگ زبان است. زمانی که کلام خداوند به شکل شفاهی در قالب کلمات بیان می‌شد، زبان مانع گسترش دین بود. مبلغان فقط می‌توانستند با کسانی سخن بگویند که می‌فهمیدند چه می‌گویند. اما اکنون تلویزیون و اینترنت به جذابیت بنیادگرایی کمک می‌کند. هر دو این امکان را به مفتیان مصری ‌می‌دهند که به پیروان خود در اروپا دسترسی داشته باشند. روح‌القدس هرجا و همه‌جا هست.


منبع: ترجمان https://t.me/tarjomaanweb/142