استانداردهای اجباری آسانسور در ایران: راهنمای جامع الزامات، بازرسی و مسئولیتها | آبالیفت
اهمیت حیاتی استاندارد آسانسور در ایران
آسانسورها به جزء جداییناپذیر و ضروری ساختمانهای مسکونی، تجاری و اداری مدرن در ایران تبدیل شدهاند. با افزایش روند ساختوسازهای بلندمرتبه و توسعه عمودی شهرها، وابستگی به این وسیله نقلیه عمودی روزبهروز بیشتر میشود. این گسترش استفاده، همزمان با افزایش پتانسیل خطرات ناشی از نقص فنی یا عدم رعایت اصول ایمنی همراه است. حوادث مرتبط با آسانسور میتواند منجر به صدمات جانی شدید و خسارات مالی قابل توجهی شود، لذا تضمین ایمنی کاربران به عنوان اولویت اصلی و غیرقابل اغماض مطرح میگردد.
در پاسخ به این نیاز حیاتی، استانداردهای ملی ایران که توسط سازمان ملی استاندارد ایران تدوین و ابلاغ میشوند، نقش محوری ایفا میکنند. این استانداردها چارچوب فنی و قانونی لازم برای طراحی، ساخت قطعات، نصب، بهرهبرداری ایمن، بازرسیهای دورهای و نگهداری صحیح انواع آسانسورها را فراهم میآورند. اهمیت این استانداردها صرفاً به پیشگیری از حوادث محدود نمیشود؛ رعایت دقیق آنها تأثیر مستقیمی بر کیفیت کلی صنعت ساختوساز کشور دارد، به افزایش ارزش املاک کمک میکند و با تضمین عملکرد روان و قابل اطمینان آسانسور، هزینههای نگهداری و تعمیرات مکرر را در بلندمدت کاهش میدهد. در واقع، افزایش ساختوسازهای مرتفع به طور مستقیم تقاضا برای نصب آسانسور را بالا برده و این امر، نیاز به استانداردسازی دقیق و اجرای سختگیرانه آن را برای مدیریت ریسکهای ناشی از این توسعه و جلوگیری از افزایش حوادث، بیش از پیش ضروری ساخته است. بنابراین، تدوین و پایبندی به استانداردهای اجباری، یک واکنش منطقی و حیاتی برای تضمین ایمنی عمومی و ارتقای کیفیت در این صنعت رو به رشد است.
چارچوب استانداردهای ملی آسانسور: مروری بر الزامات کلیدی
هسته اصلی مقررات فنی و ایمنی آسانسورها در ایران، مجموعه استانداردهای ملی به شماره ۶۳۰۳ است که توسط سازمان ملی استاندارد ایران تدوین و منتشر شده است. تدوین این استاندارد مادر از سال ۱۳۷۷ آغاز شد و نهایتاً استاندارد ملی ۱-۶۳۰۳ در کمیته ملی مربوطه به تصویب رسید و اجرای آن از ابتدای سال ۱۳۸۲ اجباری گردید. در ابتدا، با توجه به عدم آمادگی کامل صنعت برای اجرای تمام جوانب، استاندارد به دو بخش ایمنی و عملکردی تقسیم شد که بخش ایمنی در اولویت اجرا قرار گرفت.
مجموعه استاندارد ۶۳۰۳ شامل بخشهای مختلفی است که هر کدام به جنبهای خاص از آسانسورها میپردازند:
استاندارد ملی ایران ۱-۶۳۰۳: این بخش، که تجدید نظر اول آن در سال ۱۳۹۳ منتشر شد (مصوب ۱۳۹۵)، به طور خاص به "مقررات ایمنی ساختار و نصب آسانسور - قسمت ۱: آسانسورهای برقی (کششی)" اختصاص دارد و الزامات فنی و ایمنی این نوع رایج آسانسورها را پوشش میدهد. این استاندارد معادل ملی استاندارد اروپایی EN 81-1 محسوب میشد.
استاندارد ملی ایران ۲-۶۳۰۳: این بخش به "مقررات ایمنی ساختار و نصب آسانسور - قسمت ۲: آسانسورهای هیدرولیکی" میپردازد و الزامات خاص این فناوری را که معمولاً در ساختمانهای کمارتفاعتر استفاده میشود، مشخص میکند.
استانداردهای تکمیلی و جدیدتر: با پیشرفت فناوری و هماهنگی با استانداردهای بینالمللی، استانداردهای جدیدتری نیز تدوین شدهاند. استاندارد ملی ایران ۲۰-۶۳۰۳ (مصوب ۱۳۹۹) که بر اساس استاندارد اروپایی EN 81-20 (نسخه ۲۰۲۰) تدوین شده، به "مقررات ایمنی ساختار و نصب آسانسور – آسانسورهای حمل نفر و بار، قسمت ۲۰: آسانسورهای مسافری و باری مسافری" میپردازد و به تدریج جایگزین استاندارد ۱-۶۳۰۳ میشود. این استاندارد به همراه استاندارد ملی ایران ۵۰-۶۳۰۳ (مبتنی بر EN 81-50 و مربوط به مقررات طراحی، محاسبات، آزمون و بازرسی اجزاء آسانسور که در نوبت چاپ بوده یا اخیراً منتشر شده) یکدیگر را تکمیل میکنند و چارچوب جامعتری برای ایمنی و آزمون ارائه میدهند. این وابستگی و تکامل استانداردها نشان میدهد که ایران به طور فعال آخرین تحولات فنی و ایمنی جهانی، به ویژه استانداردهای اروپایی، را دنبال میکند، هرچند ممکن است در تصویب و اجرای کامل نسخههای جدیدتر تأخیرهایی وجود داشته باشد.
علاوه بر استانداردهای اصلی نصب، سازمان ملی استاندارد ایران با درک اهمیت حیاتی قطعات ایمنی، استانداردهای ملی مجزایی را برای آنها تدوین کرده است تا از کیفیت و عملکرد صحیح این اجزاء اطمینان حاصل شود. این رویکرد جامع و تخصصی نشان میدهد که چارچوب استانداردسازی فراتر از کلیات نصب رفته و به جزئیات فنی قطعات کلیدی نیز میپردازد. مهمترین این استانداردها عبارتند از:
استاندارد ملی ایران ۷۹۸۵: آسانسور - قفل در – ویژگیها و روشهای آزمون.
استاندارد ملی ایران ۷۹۸۶: آسانسور - ضربه گیر – ویژگیها و روشهای آزمون.
استاندارد ملی ایران ۷۹۸۷: آسانسور - ترمز ایمنی (پاراشوت) – ویژگیها و روشهای آزمون.
استاندارد ملی ایران ۷۹۸۸: آسانسور - گاورنر (کنترل کننده سرعت) – ویژگیها و روشهای آزمون.
همچنین، استانداردهای دیگری برای پوشش شرایط خاص و کاربردهای ویژه تدوین شدهاند، از جمله:
استاندارد ملی ایران ۷۳-۶۳۰۳: رفتار آسانسورها در صورت وقوع آتش سوزی.
استاندارد ملی ایران ۷۷-۶۳۰۳: آسانسورهای در معرض زلزله.
استاندارد ملی ایران ۸۲-۶۳۰۳: مقررات بهبود دسترس پذیری آسانسورهای موجود برای افراد از جمله معلولین.
استاندارد ملی ایران ۲۸-۶۳۰۳: اعلام خطر از راه دور در آسانسورهای مسافری و باری – مسافری.
استاندارد ملی ایران ۱۲-۶۳۰۳: آسانسورهای مسافری و باری – مسافری جدید در ساختمانهای موجود.
استانداردهای مربوط به آسانسورهای بدون موتورخانه .
این گستردگی و عمق در تدوین استانداردها، بیانگر تلاش برای پوشش جامع جنبههای مختلف ایمنی و عملکردی آسانسور در شرایط و کاربردهای گوناگون است.
۳. سازمان ملی استاندارد ایران: متولی تدوین و نظارت
مرجع اصلی و حاکمیتی در زمینه استانداردسازی آسانسور در ایران، سازمان ملی استاندارد ایران است. طبق قوانین، این سازمان مسئولیت سیاستگذاری، تدوین، ترویج، هدایت نظام استاندارد، نظارت بر حسن اجرا و اطمینانبخشی به کیفیت و ایمنی کالاها و خدمات، از جمله آسانسورها، را در سطح کشور بر عهده دارد.
وظایف کلیدی سازمان ملی استاندارد در حوزه آسانسور شامل موارد زیر است:
تدوین و تجدید نظر در استانداردهای ملی: این فرآیند با تشکیل کمیسیونهای فنی متشکل از کارشناسان سازمان، صاحبنظران دانشگاهی و پژوهشی، نمایندگان تولیدکنندگان، مصرفکنندگان، بازرگانان و سایر نهادهای ذیربط انجام میشود تا استانداردها منعکسکننده نیازها و شرایط ملی و همگام با پیشرفتهای فنی باشند.
نظارت بر اجرای استانداردها: سازمان بر کلیه مراحل از طراحی و تولید قطعات گرفته تا نصب، بهرهبرداری و نگهداری آسانسورها نظارت دارد تا از انطباق آنها با الزامات اجباری اطمینان حاصل کند.
تأیید صلاحیت نهادهای ارزیابی انطباق: یکی از وظایف مهم سازمان، ارزیابی و تأیید صلاحیت شرکتهای بازرسی فنی آسانسور و همچنین آزمایشگاههای همکار است که وظیفه بازرسیهای عملیاتی و آزمون قطعات را بر عهده دارند. این مدل که در آن سازمان، عملیات بازرسی فنی را مستقیماً انجام نمیدهد و آن را به شرکتهای تأیید صلاحیت شده واگذار میکند، نیازمند نظارت مستمر و دقیق سازمان بر عملکرد این شرکتها است تا کیفیت و صحت بازرسیها تضمین شود.
ارزیابی انطباق: سازمان مسئول ارزیابی انطباق آسانسورها از منظر ایمنی، بهداشت و سلامت عمومی است.
سازمان ملی استاندارد در انجام وظایف خود نقشی دوگانه ایفا میکند؛ هم به عنوان نهاد تدوینکننده مقررات (قانونگذار) و هم به عنوان ناظر بر اجرای آنها و تأییدکننده صلاحیت بازرسان (مجری و ناظر). این تمرکز وظایف، اهمیت وجود شفافیت در عملکرد و سازوکارهای کنترلی داخلی قوی را برای جلوگیری از تضاد منافع و تضمین اثربخشی فعالیتهای سازمان دوچندان میسازد.
البته، در کنار سازمان ملی استاندارد، نهادهای دیگری نیز در این حوزه نقش دارند. وزارت راه و شهرسازی از طریق تدوین مقررات ملی ساختمان، به ویژه مبحث پانزدهم که به آسانسورها و پلههای برقی اختصاص دارد، الزامات فنی مرتبط با طراحی و اجرای آسانسور در ساختمانها را مشخص میکند. همچنین، شهرداریها معمولاً ارائه گواهینامه معتبر استاندارد آسانسور را به عنوان یکی از الزامات صدور پایان کار ساختمان مطالبه میکنند.
الزامات فنی و ایمنی اساسی در استانداردها
استانداردهای ملی آسانسور در ایران، به ویژه سری ۶۳۰۳ و استانداردهای جدیدتر مانند ۲۰-۶۳۰۳، مجموعهای دقیق و جامع از الزامات فنی و ایمنی را برای حصول اطمینان از عملکرد صحیح و ایمن آسانسورها مشخص میکنند. این الزامات یک سیستم دفاعی چندلایه را تشکیل میدهند که شامل پیشگیری از بروز خطر، تشخیص به موقع شرایط خطرناک، واکنش فعال برای متوقف کردن حرکت ناایمن، و کاهش اثرات حوادث احتمالی است. مهمترین این الزامات عبارتند از:
سیستم ترمز ایمنی (پاراشوت): این سیستم یکی از حیاتیترین اجزای ایمنی است که باید در صورت افزایش سرعت کابین از حد مجاز تعیین شده یا در حالت سقوط آزاد (مثلاً به دلیل پارگی سیم بکسلها)، به طور خودکار فعال شده و کابین را بر روی ریلهای راهنما متوقف کند. استاندارد ملی ۷۹۸۷ به طور خاص ویژگیها و روشهای آزمون این قطعه را مشخص میکند.
گاورنر (کنترلکننده سرعت): این مکانیزم وظیفه تشخیص سرعت بیش از حد مجاز کابین را بر عهده دارد و در صورت وقوع، فرمان فعال شدن ترمز ایمنی (پاراشوت) را صادر میکند. استاندارد ملی ۷۹۸۸ الزامات این بخش را تعیین میکند.
قفل دربهای طبقات و کابین: استانداردها (به ویژه استاندارد ۷۹۸۵ برای قفل درب ) الزام میکنند که آسانسور تنها زمانی قادر به حرکت باشد که تمامی دربهای طبقات و درب کابین کاملاً بسته و قفل شده باشند. همچنین، درب هیچ طبقهای نباید از بیرون باز شود مگر اینکه کابین در آن طبقه متوقف باشد (به جز در شرایط اضطراری با کلید مخصوص).
ضربه گیرها (بافرها): این تجهیزات که در کف چاهک و زیر مسیر حرکت کابین و وزنه تعادل نصب میشوند، وظیفه دارند انرژی جنبشی کابین یا وزنه تعادل را در صورتی که از محدوده حرکتی مجاز پایینتر بروند، جذب کرده و از برخورد شدید آنها به کف چاهک جلوگیری کنند. استاندارد ملی ۷۹۸۶ ویژگیها و آزمونهای مربوط به ضربهگیرها را پوشش میدهد.
سیستمهای اعلام خطر: کابین آسانسور باید مجهز به زنگ خطر اضطراری باشد تا مسافران در صورت نیاز بتوانند درخواست کمک کنند. علاوه بر این، استاندارد ملی ۲۸-۶۳۰۳، نصب سیستم اعلام خطر از راه دور را برای آسانسورهای مسافری و باری-مسافری الزامی کرده است تا امکان ارتباط با مرکز پشتیبانی یا نگهبانی فراهم باشد.
ظرفیت بار مجاز و مساحت کابین: استانداردها بر لزوم تناسب دقیق بین مساحت مفید کف کابین و حداکثر ظرفیت بار مجاز (بر حسب کیلوگرم و تعداد نفر) تأکید دارند تا از خطرات ناشی از اضافهبار جلوگیری شود. این اطلاعات باید به وضوح در داخل کابین نمایش داده شود.
تهویه و روشنایی کابین: کابین باید دارای تهویه مناسب باشد تا از تجمع هوای نامطبوع جلوگیری شود. همچنین،روشنایی کافی در داخل کابین الزامی است و باید یک سیستم روشنایی اضطراری با منبع تغذیه مستقل (باتری) نیز وجود داشته باشد تا در زمان قطع برق، کابین تاریک نماند.
مقاومت در برابر آتش: استاندارد ملی ۷۳-۶۳۰۳ الزامات خاصی را برای مصالح به کار رفته در دیوارهها، سقف، کف و دربهای آسانسور از نظر مقاومت در برابر آتش و همچنین نحوه عملکرد آسانسور در شرایط آتشسوزی ساختمان (مانند هدایت به طبقه امن و خارج از سرویس شدن) مشخص میکند.
مقاومت در برابر زلزله: برای آسانسورهایی که در مناطق با خطر لرزهخیزی بالا نصب میشوند، استاندارد ملی ۷۷-۶۳۰۳ الزامات ساختاری و عملکردی ویژهای را برای افزایش پایداری و ایمنی در هنگام وقوع زلزله پیشبینی کرده است.
سیستم نجات اضطراری خودکار: بر اساس تجدیدنظرهای جدید استاندارد، برای برخی انواع آسانسورها، مانند آسانسورهای برقی دارای موتور بدون گیربکس (گیرلس)، نصب سیستم نجات اضطراری خودکار الزامی است. این سیستم در زمان قطع برق، کابین را به صورت خودکار به نزدیکترین طبقه هدایت کرده و دربها را باز میکند تا مسافران محبوس نشوند.
درایو کنترل سرعت با فرکانس متغیر (VVVF): از اواسط سال ۱۳۹۴، استفاده از سیستم درایو VVVF برای کنترل موتور آسانسورهای برقی جدید الزامی شده است. این فناوری باعث حرکت بسیار نرمتر، توقف دقیقتر همسطح طبقات، کاهش استهلاک قطعات مکانیکی و کاهش مصرف انرژی میشود.
ایمنی چاه آسانسور: دیوارههای چاه باید صاف، بدون حفره، مقاوم و از مصالح غیرقابل اشتعال باشند. کف چاهک باید تحمل بارهای وارده را داشته باشد و فضای کافی به عنوان جانپناه برای سرویسکاران در پایینترین قسمت چاه پیشبینی شود. هیچگونه لوله آب، گاز،کابل برق متفرقه و تجهیزات غیرمرتبط نباید در داخل چاه آسانسور وجود داشته باشد.
حفاظتها و فواصل ایمنی: نصب حفاظهای مناسب برای قطعات متحرک مانند سیم بکسلها در موتورخانه و وزنه تعادل در چاه الزامی است. همچنین، رعایت دقیق فواصل ایمنی استاندارد بین قطعات متحرک (کابین، وزنه تعادل) و قطعات ثابت (دیواره چاه، تجهیزات داخل چاه) و همچنین بین کابین و وزنه تعادل، برای جلوگیری از برخورد و گیر کردن ضروری است.
الزامی شدن سیستمهای پیشرفتهتری مانندVVVF و سیستم نجات اضطراری خودکار در بازنگریهای اخیر، نشاندهنده حرکت صنعت و استاندارد به سمت افزایش کارایی، راحتی و بهویژه ارتقای سطح ایمنی با بهرهگیری از فناوریهای نوین است و نشان میدهد که نهاد استاندارد صرفاً به حداقلهای ایمنی اکتفا نکرده است.
بازرسیهای فنی آسانسور: فرآیند، الزامات و گواهینامه ایمنی
اخذ گواهینامه استاندارد برای آسانسورها در ایران یک فرآیند الزامی است که نه تنها در زمان نصب اولیه، بلکه به صورت ادواری و سالانه نیز باید انجام شود. این تأکید بر بازرسیهای دورهای نشان میدهد که استانداردسازی یک رویداد یکباره نیست، بلکه فرآیندی مستمر برای حصول اطمینان از حفظ ایمنی آسانسور در طول عمر مفید آن است، چرا که قطعات آسانسور دچار فرسودگی و استهلاک میشوند و عملکرد آنها باید به طور منظم پایش گردد.
فرآیند کلی اخذ گواهینامه ایمنی و کیفیت آسانسور به شرح زیر است:
اتمام نصب و راهاندازی: عملیات نصب آسانسور باید به طور کامل توسط شرکت مجاز دارای پروانه طراحی و مونتاژ به پایان رسیده باشد.
ثبت درخواست بازرسی: مالک یا مدیر ساختمان موظف است با مراجعه به سامانه نظارت بر ایمنی و عملکرد آسانسور سازمان ملی استاندارد به آدرس lift.isiri.gov.ir، درخواست بازرسی (اولیه یا ادواری) را ثبت نماید.
انتخاب شرکت بازرسی: متقاضی باید از میان فهرست شرکتهای بازرسی فنی تأیید صلاحیت شده توسط سازمان ملی استاندارد، یک شرکت را برای انجام بازرسی انتخاب کند.
عقد قرارداد سرویس و نگهداری: ارائه یک نسخه از قرارداد معتبر سرویس و نگهداری منظم (معمولاً ماهانه) با یک شرکت دارای پروانه طراحی و مونتاژ الزامی است. این قرارداد نشاندهنده تعهد به نگهداری پیشگیرانه آسانسور است.
پرداخت هزینه بازرسی: هزینه بازرسی باید طبق تعرفههای مصوب سازمان ملی استاندارد که در سامانه نیز قابل مشاهده است، پرداخت گردد.
انجام بازرسی فنی: بازرس یا بازرسان شرکت منتخب در تاریخ مقرر در محل حاضر شده و بر اساس چکلیستهای دقیق مبتنی بر استانداردهای ملی (مانند سری ۶۳۰۳)، کلیه اجزا، سیستمهای ایمنی، عملکرد آسانسور، وضعیت چاه، موتورخانه و مدارک فنی را مورد بازرسی و آزمون قرار میدهند.
رفع نواقص: در صورت وجود هرگونه عدم انطباق یا نقص فنی، موارد به صورت کتبی به متقاضی اعلام میشود و باید قبل از بازرسی مجدد، توسط شرکت نصاب یا سرویسکار برطرف گردند.
صدور گواهینامه: پس از تأیید انطباق کامل آسانسور با الزامات استاندارد، شرکت بازرسی نسبت به صدور گواهینامه ایمنی و کیفیت آسانسور اقدام میکند.
اعتبار گواهینامه و بازرسی ادواری: این گواهینامه معمولاً دارای اعتبار یک ساله است و قبل از اتمام تاریخ انقضا، مالک یا مدیر ساختمان موظف است مجدداً فرآیند درخواست بازرسی ادواری را طی کند تا ایمنی مستمر آسانسور تأیید شود.
برای تسهیل دسترسی عمومی به اطلاعات و افزایش شفافیت، هر آسانسور استاندارد دارای یک شناسه ملی ده رقمی است که معمولاً در داخل کابین نصب میشود. شهروندان میتوانند با ارسال این شناسه به سامانه پیامکی ۱۰۰۰۱۵۱۷، از اطلاعاتی نظیر نام شرکت نصاب، نام شرکت بازرسی کننده، تاریخ آخرین بازرسی و مهمتر از همه، تاریخ انقضای گواهینامه ایمنی آسانسور مطلع شوند. این ابزار، امکان نظارت عمومی و پیگیری وضعیت ایمنی آسانسورها را برای ساکنین و کاربران فراهم میکند.
نکته بسیار مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که در صورت نیاز به تعمیرات اساسی و تعویض هر یک از چهار قطعه اصلی ایمنی (شامل قفل درب طبقات، گاورنر، پاراشوت یا ترمز ایمنی، و ضربهگیر)، مالک موظف است مجدداً درخواست بازرسی اولیه نماید. این الزام نشان میدهد که هرگونه تغییر در این سیستمهای حیاتی میتواند ایمنی کل مجموعه را تحت تأثیر قرار دهد و نیازمند ارزیابی و تأیید مجدد توسط یک نهاد بازرسی ذیصلاح است تا اطمینان حاصل شود که تعمیرات به درستی انجام شده و قطعه جایگزین نیز استاندارد و ایمن است.
تفاوتهای استاندارد برای انواع مختلف آسانسور
در حالی که اصول بنیادین ایمنی مانند لزوم وجود ترمز اضطراری، قفل دربها و کنترل ظرفیت برای تمامی آسانسورها یکسان و ضروری است، استانداردهای ملی ایران تفاوتهایی را در الزامات فنی خاص بر اساس نوع فناوری، کاربری و شرایط محیطی آسانسور در نظر میگیرند. این رویکرد نشان میدهد که سیستم استانداردسازی به دنبال اعمال مقررات متناسب با سطح ریسک و نیازهای عملکردی هر دسته از آسانسورها است، نه ارائه یک نسخه واحد برای همه.
مهمترین تفاوتها عبارتند از:
آسانسورهای برقی (کششی) در مقابل هیدرولیکی: دو استاندارد اصلی مجزا برای این دو فناوری وجود دارد: ۱-۶۳۰۳ (و جایگزین آن ۲۰-۶۳۰۳) برای آسانسورهای برقی و ۲-۶۳۰۳ برای آسانسورهای هیدرولیکی. این استانداردها الزامات متفاوتی را در زمینههایی مانند سیستم محرکه (موتور و گیربکس یا جک هیدرولیک)، حداکثر سرعت مجاز (معمولاً سرعت آسانسورهای هیدرولیک کمتر است)، حداکثر ارتفاع مسیر حرکت (هیدرولیک برای ساختمانهای کمارتفاع مناسبتر است)، سیستمهای ایمنی خاص هر فناوری (مانند شیر ایمنی یا شیر ترکیدگی (Rupture Valve) در سیستم هیدرولیک برای جلوگیری از سقوط در صورت پارگی شلنگ یا لوله) و همچنین ابعاد و الزامات موتورخانه (موتورخانه هیدرولیک معمولاً در طبقات پایین یا کنار چاه قرار میگیرد) مشخص میکنند.
تفاوت بر اساس کاربری (مسکونی، تجاری، بیمارستانی): نیازها و الگوهای استفاده از آسانسور در ساختمانهای با کاربریهای مختلف، متفاوت است و استانداردها این تفاوتها را لحاظ میکنند. به عنوان مثال:
ظرفیت و ابعاد کابین: آسانسورهای تجاری و عمومی معمولاً به ظرفیت و ابعاد بزرگتری نسبت به آسانسورهای مسکونی نیاز دارند. در بیمارستانها، حداقل یکی از آسانسورها باید ابعاد کافی برای حمل برانکارد و تخت بیمار را داشته باشد (طبق استانداردها و مقررات ملی ساختمان، حداقل ابعاد کابین آسانسور برانکاردبر ۱۱۰ در ۲۱۰ سانتیمتر یا ۱۴۰ در ۲۴۰ سانتیمتر بسته به نوع برانکارد و الزامات فضا است، هرچند به ابعاد ۱۱۰ در ۱۴۰ به عنوان حداقل استاندارد کابین اشاره کلی دارد که احتمالاً منظور آسانسورهای معمولی است).
سرعت و ترافیک: آسانسورهای ساختمانهای بلندمرتبه تجاری یا اداری معمولاً سرعت بالاتری دارند و برای تعداد استارت بیشتر در ساعت طراحی میشوند.
دسترسیپذیری: استاندارد ملی ۸۲-۶۳۰۳ الزامات خاصی را برای آسانسورها جهت تسهیل استفاده افراد دارای معلولیت (مانند عرض مناسب درب، دکمههای بریل، اعلام صوتی طبقات) مشخص میکند که رعایت آنها در ساختمانهای عمومی و بیمارستانها اهمیت ویژهای دارد.
آسانسورهای خاص: برای آسانسورهایی که کاربردهای ویژهای دارند یا در شرایط محیطی خاصی نصب میشون ممکن است الزامات اضافی یا متفاوتی اعمال شود. استانداردهای ملی ایران برای آسانسورهای باری، خودروبر، آسانسورهای نصب شده در محیطهای با خطر انفجار، و همچنین آسانسورهای مقاوم در برابر زلزله (۷۷-۶۳۰۳) و با رفتار مشخص در شرایط آتشسوزی (۷۳-۶۳۰۳) ، مقررات ویژهای را در نظر گرفتهاند.
این تفکیک و تناسب در الزامات، به تضمین ایمنی و کارایی بهینه آسانسور در هر کاربرد خاص کمک شایانی میکند.
مسئولیتهای قانونی و عواقب ناشی از عدم رعایت استاندارد
قوانین و مقررات مربوط به استاندارد آسانسور در ایران، مسئولیتهای مشخصی را برای اشخاص و نهادهای مختلف درگیر در فرآیند نصب، بهرهبرداری و نگهداری تعیین میکنند. درک دقیق این مسئولیتها برای جلوگیری از پیامدهای قانونی و مالی ناشی از عدم رعایت استانداردها ضروری است.
مسئولیت اصلی مالکین و مدیران ساختمانها: قانون به وضوح مسئولیت اصلی و نهایی حصول اطمینان از ایمنی، استاندارد بودن و عملکرد صحیح آسانسور را بر عهده مالکین ساختمانها یا مدیران منتخب آنها (در ساختمانهای دارای هیئت مدیره) قرار داده است. این مسئولیت حتی در صورت واگذاری امور سرویس و نگهداری به یک شرکت ثالث، از مالک یا مدیر سلب نمیشود. وظایف قانونی کلیدی آنها عبارتند از:
انجام بازرسیهای فنی ادواری سالانه توسط شرکتهای بازرسی تأیید صلاحیت شده و اخذ یا تمدید گواهینامه ایمنی معتبر برای آسانسور.
عقد قرارداد سرویس و نگهداری منظم (معمولاً ماهانه) با شرکتهای خدماتی مجاز که دارای پروانه طراحی و مونتاژ معتبر از وزارت صنعت، معدن و تجارت یا مراجع ذیصلاح باشند. صرف داشتن قرارداد کافی نیست و مالک/مدیر باید بر حسن انجام تعهدات شرکت سرویسدهنده نیز نظارت داشته باشد.
اقدام فوری برای رفع هرگونه نقص فنی یا مشکل عملکردی که توسط سرویسکار، بازرس یا کاربران گزارش میشود.
مسئولیت شرکتهای نصب و نگهداری: شرکتهایی که وظیفه نصب اولیه یا سرویس و نگهداری آسانسور را بر عهده دارند نیز مسئولیتهای مهمی دارند. شرکت نصاب موظف است آسانسور را دقیقاً مطابق با استانداردهای ملی و مشخصات فنی توافق شده نصب کند. شرکت سرویس و نگهداری نیز مسئول انجام بازدیدها و خدمات منظم طبق مفاد قرارداد، استفاده از قطعات یدکی استاندارد و باکیفیت، و ارائه گزارشهای دقیق از وضعیت آسانسور به مالک/مدیر است.
عدم پایبندی به این مسئولیتها و الزامات استاندارد میتواند عواقب جدی به دنبال داشته باشد:
مسئولیت حقوقی و کیفری: در صورت وقوع هرگونه حادثه (مانند سقوط، گیر کردن، برقگرفتگی) که منجر به صدمات جانی یا خسارات مالی شود و ناشی از عدم رعایت استانداردها، نقص فنی قابل پیشبینی یا قصور در انجام بازرسیها و سرویسهای لازم باشد، مسئولیت مستقیم حادثه متوجه مالک یا مدیر ساختمان خواهد بود. این مسئولیت میتواند شامل پرداخت دیه، جبران خسارات و حتی مجازاتهای کیفری باشد.
مشکلات بیمهای: بسیاری از شرکتهای بیمه، پرداخت خسارت حوادث آسانسور را منوط به داشتن گواهینامه استاندارد معتبر در زمان وقوع حادثه میکنند. در صورت عدم وجود گواهی معتبر، ممکن است بیمه از پوشش خسارات خودداری کند یا مالک/مدیر با مشکلات جدی در فرآیند دریافت خسارت مواجه شود.
توقف بهرهبرداری: مراجظ نظارتی مانند سازمان ملی استاندارد یا بازرسان آن، و در مواردی شهرداریها، اختیار دارند در صورت مشاهده عدم انطباقهای اساسی با استاندارد یا خطرات ایمنی جدی، دستور توقف فوری بهرهبرداری از آسانسور را تا زمان رفع نواقص و اخذ تأییدیه مجدد صادر کنند.
جریمههای مالی: قوانین ممکن است جریمههای نقدی را برای عدم رعایت استانداردهای اجباری پیشبینی کرده باشند.
عدم صدور پایان کار: برای ساختمانهای نوساز، یکی از مدارک لازم برای دریافت گواهی پایان کار از شهرداری، ارائه گواهینامه استاندارد معتبر برای آسانسور(های) نصب شده است.عدم ارائه این گواهی میتواند فرآیند تکمیل و فروش ساختمان را با مشکل مواجه کند.
سیستم نظارتی با استفاده همزمان از این اهرمهای قانونی، بیمهای، عملیاتی و اداری، تلاش میکند تا انگیزههای قوی (هم از نوع سلبی مانند ترس از مسئولیت، و هم ایجابی مانند تسهیل دریافت پایان کار) برای پایبندی به مقررات استاندارد ایجاد نماید.
آخرین تغییرات و بهروزرسانیهای استانداردهای آسانسور
استانداردهای فنی، به ویژه در حوزههای مرتبط با ایمنی و فناوری، ماهیتی پویا دارند و نیازمند بازنگری و بهروزرسانی مستمر هستند تا با پیشرفتهای تکنولوژیکی، تجربیات حاصل از حوادث و آخرین یافتههای علمی همگام شوند. سازمان ملی استاندارد ایران نیز به طور منظم نسبت به تجدید نظر و تدوین استانداردهای جدید در صنعت آسانسور اقدام میکند. برخی از مهمترین تغییرات و بهروزرسانیهای اخیر عبارتند از:
تجدید نظر در استاندارد ۱-۶۳۰۳: همانطورکه پیشتر اشاره شد، استاندارد ملی ۱-۶۳۰۳ مربوط به آسانسورهای برقی، در سال ۱۳۹۳ مورد تجدید نظر قرار گرفت (و در سال ۱۳۹۵ تصویب و ابلاغ شد) تا سطح ایمنی و الزامات فنی آن ارتقا یابد.
تدوین استانداردهای نسل جدید (سری ۲۰و ۵۰): مهمترین تحول اخیر، تدوین و انتشار استاندارد ملی ایران ۲۰-۶۳۰۳ در سال ۱۳۹۹ است. این استاندارد که بر اساس استاندارد بهروز شده و جامع اروپایی EN 81-20 تهیه شده، الزامات ایمنی و فنی دقیقتری را برای آسانسورهای مسافری و باری-مسافری ارائه میدهد و به تدریج جایگزین استاندارد ۱-۶۳۰۳ میگردد. همچنین، استاندارد ملی ایران ۵۰-۶۳۰۳ که مکمل استاندارد ۲۰-۶۳۰۳ است و بر اساس EN 81-50 تدوین شده، به طور خاص بر روی مقررات طراحی، محاسبات فنی دقیقتر، روشهای آزمون و بازرسی اجزاء آسانسور تمرکز دارد. این گذار به استانداردهای نسل جدید مبتنی بر EN 81-20/50، صنعت آسانسور ایران را به سطح بالاتری از ایمنی و دقت فنی سوق میدهد، اما همزمان نیازمند آمادگی و تطبیقپذیری کلیه فعالان این حوزه (از تولیدکنندگان قطعات و شرکتهای نصاب گرفته تا بازرسان و سرویسکاران) با الزامات جدید و سختگیرانهتر است.
الزامات فنی جدیدتر: در متن استانداردهای بهروز شده، بر برخی الزامات فنی نوین تأکید بیشتری شده است:
الزام استفاده از درایو کنترل سرعت با فرکانس متغیر (VVVF) برای تمامی آسانسورهای برقی جدید از اواسط سال ۱۳۹۴ به بعد، به منظور بهبود کیفیت حرکت و کاهش مصرف انرژی.
الزام نصب سیستم نجات اضطراری خودکار برای آسانسورهای برقی فاقد گیربکس (گیرلس) جهت تخلیه ایمن مسافران در زمان قطع برق.
توجه ویژه به ایمنی کارکنان سرویس و نگهداری در استاندارد ۲۰-۶۳۰۳، با در نظر گرفتن فضاهای کاری ایمنتر و الزامات حفاظتی بیشتر برای افرادی که با آسانسور کار میکنند. این نشاندهنده بلوغ بیشتر در نگرش به ایمنی است که فراتر از مسافران، شامل حال تمام افراد درگیر با سیستم میشود.
ارتقاء الزامات مربوط به سیستمهای کنترلی پیشرفتهتر و ارائه دستورالعملهای دقیقتر برای انجام محاسبات فنی در طراحی اجزاء (مانند سیستم تعلیق و ریلها) و روشهای آزمون سختگیرانهتر برای قطعات ایمنی.
بهروزرسانی استانداردهای قطعات: استانداردهای ملی مربوط به قطعات کلیدی ایمنی مانند قفل درب (۷۹۸۵)، ضربهگیر (۷۹۸۶) و ترمز ایمنی (۷۹۸۷) نیز در سالهای اخیر مورد تجدید نظر قرار گرفتهاند تا با آخرین الزامات فنی و روشهای آزمون هماهنگ شوند.
دلایل اصلی این تغییرات و بهروزرسانیها شامل تلاش برای همگامسازی با استانداردهای معتبر بینالمللی (به ویژه اروپایی)، پاسخگویی به نیازهای ناشی از پیشرفت فناوری در صنعت آسانسور، افزایش سطح ایمنی برای کاربران و به خصوص کارکنان فنی، و پوشش دادن جنبههای فنی و محاسباتی با دقت و جزئیات بیشتر است.
استاندارد، ضامن ایمنی و کیفیت در صنعت آسانسور ایران
در جمعبندی مباحث ارائه شده، نقش حیاتی و انکارناپذیر رعایت استانداردهای اجباری آسانسور به عنوان سنگ بنای اصلی تضمین ایمنی کاربران و پیشگیری از وقوع حوادث تلخ و جبرانناپذیر، بار دیگر مورد تأکید قرار میگیرد. پایبندی دقیق به این مقررات که توسط سازمان ملی استاندارد ایران تدوین و نظارت میشود، فراتر از الزامات قانونی، یک ضرورت اخلاقی و اجتماعی برای حفظ جان و سلامت شهروندان است.
تأثیر مثبت رعایت استانداردها تنها به ایمنی محدود نمیشود. این امر به طور مستقیم به ارتقای کیفیت کلی ساختوساز در کشور کمک کرده و با افزایش اطمینان و اعتماد عمومی به محصولات و خدمات ارائه شده، به رشد و توسعه پایدار صنعت آسانسور ایران یاری میرساند. آسانسور استاندارد، نمادی از توجه به کیفیت، ایمنی و رفاه در یک ساختمان است.
با این حال، وجود چارچوب استاندارد مناسب به تنهایی کافی نیست. چالش اصلی در بسیاری موارد، اجرای کامل، دقیق و یکپارچه این استانداردها در تمامی پروژهها، اعم از نوساز و قدیمی، بزرگ و کوچک، و همچنین نظارت مؤثر و مستمر بر رعایت آنها در سراسر کشور است. موفقیت در این مسیر نیازمند همکاری و تعهد تمامی ذینفعان است:
مالکین و مدیران ساختمانها باید با آگاهی کامل از مسئولیتهای قانونی خود ، نسبت به انجام بازرسیهای ادواری و عقد قراردادهای سرویس و نگهداری معتبر، اهتمام جدی ورزند.
شرکتهای طراح، نصاب و سرویسکار آسانسور باید با رعایت کامل اصول فنی و استفاده از قطعات استاندارد، کیفیت و ایمنی را سرلوحه کار خود قرار دهند.
شرکتهای بازرسی فنی باید با دقت، تخصص و بیطرفی کامل، وظیفه خطیر ارزیابی انطباق را به انجام رسانند.
کاربران آسانسور نیز با استفاده صحیح و گزارش به موقع هرگونه مشکل یا عملکرد غیرعادی، میتوانند در حفظ ایمنی نقش مؤثری ایفا کنند.
در نهایت، فراتر از الزامات قانونی، لازم است فرهنگ ایمنی و توجه به استاندارد در صنعت ساختمان و در میان عموم جامعه نهادینه شود. تنها در این صورت است که میتوان به تضمین پایدار ایمنی آسانسورها و جلوگیری از تکرار حوادث ناگوار امیدوار بود. تداوم روند بهروزرسانی استانداردها همگام با پیشرفتهای جهانی و تقویت سازوکارهای نظارتی، گامهای ضروری بعدی برای حفظ و ارتقای سطح ایمنی و کیفیت در صنعت آسانسور ایران خواهند بود.
