از رستم و سیاوش و آرش تا سوپرمن و تور و بتمن

آن‌که می‌خواهد در این کشور درکی ‌نسبتاً واقعی از آنچه امروز می‌گذرد، داشته باشد،

 آن‌که می‌خواهد برای خود و جامعه‌ی خود قدمی بردارد، طرحی و برنامه‌ای بنویسد، بیمارستان و مدرسه و کارگاه و مزرعه و ورزشگاهی برپا کند،

 آن‌که می‌خواهد در جایگاهی قرار گیرد و مسئولیتی بپذیرد،

 آن‌که می‌خواهد حکومت را نگه دارد و آن‌که می‌خواهد آن را براندازد و طرحی نو دراندازد،

 آن‌که می‌خواهد بجنگد یا صلح کند،

 و آن‌که می‌خواهد در این جامعه کنش و واکنشی هر چند محدود و اندک داشته باشد،

 باید جامعه‌شناسی تاریخی ایران را به‌قدر نیاز و کفایت خوانده باشد.

 یعنی بداند در هزاران سالِ پشت سر، بر این سرزمین چه رفته و در این دیار و بر ساکنان آن، چه گذشته و این رویدادها و تحولات هزاران ساله  در کدام بستر جغرافیایی و اقلیمی و فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی شکل گرفته و پیامدهای آن، چه بوده است.

 اهمیت مطالعه در جامعه‌شناسی تاریخی بدان پایه است که احسان نراقی، اندیشمند و جامعه‌شناس برجسته‌ی معاصر، کم‌توجهی به آن را از جمله علل و دلایل سرنگونی حکومت پهلوی می‌داند.

 جامعه‌شناسی تاریخی یکی از وجوه تمایز میان جوامع بشری و کشورهاست. جوامع انسانی ویژگی‌های مشترک دارند اما سرگذشت و موقعیت و تحولات تاریخی مشابه ندارند و این همان عنصر کلیدی‌ست که بر توجه همزمان به نقاط اختلاف و اشتراک میان جوامع پای می‌فشرد.

 جامعه‌شناسی تاریخی یعنی بدانیم آن‌که از بیرونِ این سرزمین و بدون شناخت لازم و کافی از ایران و ایرانی، ادعا می‌کند که برای شما رفاه و آزادی و دمکراسی می‌آورم و چنین و چنان می‌کنم، احتمالاً برنامه‌ای دارد برای فریب و سلطه و غارت و یا در خوش‌بینانه‌ترین حالت، حرکتی زده است، کم‌فایده و پرهزینه، از سر غرور و جهالت.

 جامعه‌شناسی تاریخی یعنی نسخه‌ای که برای کالیفرنیا و پاریس و توکیو و بغداد و تهران و زاهدان و سنندج و تبریز می‌نویسی، هرگز نمی‌تواند و نباید یکی باشد.

 جامعه‌شناسی تاریخی یعنی این‌که بدانی رستم و سیاوش و آرش با سوپرمن و تور و بتمن، زمین تا آسمان فرق دارد.