مخبرالسلطنه هدایت که در دورهی رضاشاه از سال ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۲ نخستوزیر بوده در خاطرات خود(ص ۴۰۴) نوشته است که سال ۱۳۱۳ مراسم مفصلی به عنوان بزرگداشت هزارهی شاعر بلندپایهی ایران، حکیم ابوالقاسم فردوسی برگزار شد.
هدایت در این باره به چند نکتهی مهم اشاره کرده است:
یک) پیش از این، مراسم بزرگداشت فردوسی در اروپا برگزار شده بود.
دو) پیشنهاد برگزاری این مراسم را در ایران، سیدحسن تقیزاده مطرح کرد.
سه) رضاشاه چون شعار احیای ایران باستان را میداد، از این پیشنهاد استقبال کرد.
چهار) همزمان، مراحل مقدماتی ساخت آرامگاه فردوسی آغاز شد.
پنج) تعدادی از شرقشناسان و علاقمندان به فرهنگ و تمدن ایران از دیگر کشورها در این مراسم حضور داشتند.
با این مقدمه اگر بخواهیم رابطهی فرهنگ، جامعه و حکومت را توضیح دهیم، میتوانیم بگوییم ماندگاری و قوت فرهنگ بیش از حکومت است.
نشانه آن که در طول هزاران سال گذشته دهها حکومت در ایران آمده و رفته اما عناصر فرهنگی از جمله زبان و ادب فارسی همچنان ماندگاری و اثرگذاری خود را حفظ کرده است.
به این ترتیب میتوان و باید تغییر و تحولات یک جامعه را نخست از زاویهی فرهنگ دید و دریافت و همین نکته کافیست تا بدانیم هیچ حکومتی را نمیتوان و نباید سیاه و سفید تصور کرد بلکه باید هر یک از ویژگیها و کارکردهای حکومت را بر پایهی اسناد معتبر تاریخی شرح داد و نقد و ارزیابی کرد.
چنانکه ما در جای دیگر گفته بودیم محدودیت و ممنوعیت زبانهای غیرفارسی در ایرانِ عصر رضاشاه یک تصمیم و سیاست غلط و ویرانگر بوده در اینجا بزرگداشت زبان فارسی و مقام فردوسی و ساخت آرامگاه او را اقدامی ارزشمند بهشمار میآوریم.
فرهنگ چنان قدرتی دارد که خود را بر سیاست و اقتصاد و حکومت تحمیل میکند و در بلندمدت بر آنها چیره میشود.
