یک) به زبان ساده کاپیتولاسیون به این معناست که اگر یک خارجی در ایران جرمی مرتکب شد، دادگاه ایران حق محاکمه و مجازات او را ندارد.
دو) نخستین بار روسها در قرارداد ترکمانچای، زمان فتحعلیشاه قاجار، کاپیتولاسیون را به ایران تحمیل کردند.
سه) در سال ۱۳۰۶ دورهی رضاشاه پهلوی، کاپیتولاسیون تحمیلی روسها لغو شد.
چهار) محمدرضاشاه در جلسهی هیئت دولت در ۱۸ فروردین ۱۳۳۷ گفت: « هنوز خاطرهی تلخ قیود مربوط به کاپیتولاسیون از بین نرفته »
پنج) در مهر ۱۳۴۳ کاپیتولاسیون تحمیلی امریکا در مجلس شورای ملی تصویب شد.
شش) کاپیتولاسیون به بهانههایی از جمله ضعف دستگاه قضایی یا نداشتن زندان مناسب به کشور تحمیل میشد اما در پسِ تمام این بهانهها نگاه خودبرتربین و نژادپرستانهی تحمیلکنندگان مشهود است.
هفت) در دههی چهل، پیش از ایران، امریکاییها کاپیتولاسیون را به ترکیه پیشنهاد دادند اما ترکها زیر بار نرفتند.
هشت) برخی نخبگان و دولتمردان عصر پهلوی موافق کاپیتولاسیون نبودند. چنانکه در روز تصویب کاپیتولاسیون در مجلس شورای ملی بیش از شصت نماینده رأی مخالف دادند و همچنین علینقی عالیخانی که در دههی ۱۳۴۰ وزیر اقتصاد بوده در خاطرات خود، ترکیه را به خاطر نپذیرفتن کاپیتولاسیون تحمیلی امریکا تحسین کرده است.
نُه) در مطالعهی حکومتها، شخصیتها، رویدادها و تحولات تاریخی، نمیتوان و نباید نگاهی سیاه و سفید و مطلق داشت. چنانکه حکومت پهلوی در دورهی رضاشاه کاپیتولاسیون روسها را لغو و در زمان محمدرضاشاه کاپیتولاسیون را برای امریکاییها تصویب کرد و محمدرضاشاه که در دههی ۱۳۳۰ در انتقاد از کاپیتولاسیون سخن گفته بود در دههی چهل آن را برای امریکا پذیرفت.
ده) کاپیتولاسیون از نوع روسی یا امریکایی آن، یک توهین و تحقیر بزرگ بود و با غرور و عزت ملی و پیشینهی پربار تاریخی و فرهنگی و تمدنی مردم ایران همخوانی نداشت.
برخی منابع مورد استفاده در تکمیل این متن:
خاطرات علینقی عالیخانی
ایران در دورهی سلطنت قاجار(علیاصغیر شمیم)
پنج سال در حضور شاهنشاه(احمدی)
خاطرات و خطرات(مخبرالسلطنه هدایت)
مستشاران امریکایی در ایران به روایت اسناد(احیایی)
