بر پایهی آنچه در خاطرات علیاصغر حکمت(یکی از نزدیکترین یاران رضاشاه) آمده رضاشاه شخصاً در روز ۱۷ دی ۱۳۱۴ یعنی روزی که کشف حجاب انجام شد، به حکمت گفته است که «این یک خدمتی بود که انجام گرفت ولی خدمت حقیقی من تأسیس نظام وظیفه است که هستهی بنیانگذار ارتش ایران است.»
(منبع: کتاب رضاشاه کبیر در آیینهی خاطرات، ابراهیم صفایی، انتشار: ۲۵۳۵ ص ۱۰۴)
به این ترتیب میتوان گفت از نگاه خود رضاشاه، بزرگترین دستاورد حکومت او پایهگذاری ارتش نوین ایران است.
رویدادهای شهریور ۱۳۲۰ و حملهی شوروی و انگلیس به ایران، موقعیت مناسبی برای ارزیابی کنش و کارکرد حکومت و ارتش ایران در برابر این تجاوز خارجیست.
برای نمونه خاطرات یکی از فرماندهان نظامی در زمان حملهی انگلیس و شوروی نکات قابل تأملی دارد:
« در شب سوم شهریور که قوای روس و انگلیس بر خلاف مقررات بینالمللی و مبادی اخلاقی، کشور ما را از شمال و جنوب مور تجاوز قرار دادند و روز ۶ شهریور دستور ترک مقاومت و روز نهم شهریور بر خلاف میل اعلیحضرت همایون شاهنشاه دستور ترخیص نفرات را دادند. در این موقع من ضمن فرماندهی هنگ نادری فرماندهی پادگان عشرتآباد را هم در عهده داشتم. در عشرتآباد در حدود ۸ هزار سرباز بود که با این دستور تمامی اینها از خدمت مرخص شدند. لباسهایشان را کندند ورقهی خاتمهی خدمت گرفتند ... سربازان دست خود را در گردن افسران میانداختند سروصورت آنها را میبوسیدند گریه میکردند و از سربازخانه خارج میشدند.
واقعاً چون این عمل به منزلهی انحلال ارتش و به منزلهی از بین رفتن استقلال مملکت بود، من هنوز هم وقتی به خاطر میآورم متأثر میشوم. همه رفتند ... به من هم تکلیف کردند سربازخانه را ترک کنم. گفتم من هرگز به اختیار سربازخانه را ترک نمیکنم. هر که میخواهد برود. ده نفر از افسران باشرف که نسبت به من هم علاقه داشتند با من در سربازخانه ماندند. فرش دفتر هنگ را آوردیم انداختیم در محوطهی هنگ. همینطور نشسته بودیم متأثر و مثل شام غریبان گریه میکردیم.»
(منبع: خاطرات سرتیپ حیدرقلی بیگلری، فرماندهی پادگان عشرتآباد، از کتاب رضاشاه کبیر در آیینهی خاطرات، ابراهیم صفایی، انتشار: ۲۵۳۵ ص ۷۹)
مخبرالسلطنهی هدایت نیز در خاطرات خود نوشته است که روس و انگلیس روز هشتم شهریور به دولت ایران اخطار کردند که «قشون ایران بدون مقاومت از خط خانقین تا بندر دیلم عقبنشینی کند. شمال خراسان، مازندران، گیلان، آذربایجان و کردستان تا حدود قزوین را از قشون خالی کنند و در تحت اشغال بگذارند.»
(منبع: کتاب خاطرات و خطرات از مخبرالسلطنه هدایت ص ۴۱۹)
هرگاه حوادث شهریور ۱۳۲۰ را مرور کنیم این پرسش به صورت جدی مطرح میشود که چرا این ارتش به فاصلهی چند روز پس از حملهی انگلیس و شوروی دچار فروپاشی شد و عملاً جز چند مورد پراکنده، مقاومتی جدی در برابر تجاوز بیگانه شکل نگرفت و مدت کوتاهی پس از آن هم رضاشاه سرنگون شد؟
تجزیه و تحلیل علل و دلایل این دو رویداد مهم(فروپاشی ارتش و سرنگونی رضاشاه) از مهمترین مباحث تاریخ معاصر ایران است و پاسخ مستند و مستدل به این دو پرسش میتواند بسیار آموزنده و راهگشا باشد.
