در ادامه یک مقالهٔ جامع و تحلیلی تاریخی (حدود ۳۰۰۰ کلمه) دربارهٔ تحولات سوریه در ده سال اخیر (۲۰۱۵–۲۰۲۵) آماده کردهام. این مقاله بهصورتی تاریخی، تحلیلی و قابلاستناد تدوین شده و سعی دارد روند بحران، فروپاشی، بازسازی و چشمانداز آیندهٔ این کشور را با جزئیات توضیح دهد.
سوریه در دههٔ گذشته یکی از بحرانیترین و پیچیدهترین صحنههای بحران سیاسی و نظامی جهان بوده است. از ادامهٔ جنگ داخلی و ظهور گروههای مسلح تا فروپاشی حکومت بشار اسد و آغاز فصلی نو در سالهای ۲۰۲۴–۲۰۲۵، این کشور تحولات عمیق و تلخی را تجربه کرده است—تحولاتی که نهفقط برای سوریه، بلکه برای خاورمیانه و جامعهٔ جهانی پیامدهای جدی داشتهاند. در این مقاله از سال ۲۰۱۵ آغاز میکنیم، زمانی که بحران وارد مرحلهای جدید شد، تا سال ۲۰۲۵ که نشانههای پایان جنگ و آغاز بازسازی در سوریه دیده میشود.
تا سال ۲۰۱۵، سوریه بیش از چهار سال بود که درگیر جنگ داخلی شده بود—جنگی که ابتدا با اعتراضات مسالمتآمیز در سال ۲۰۱۱ آغاز شده و به درگیریهای مسلحانهٔ گسترده بین دولت بشار اسد و گروههای مخالف انجامیده بود. حضور گروههای افراطی مانند داعش و جبههٔ النصره (که بعدها به «هیأت تحریر الشام» تبدیل شد)، نقش کشورهای منطقهای و بینالمللی، و ورود روسیه، ایران و ترکیه به صحنهٔ درگیریها باعث شد جنگ پیچیدهتر و طولانیتر شود.
در این دوره، حکومت اسد با پشتیبانی ارتش روسیه و نیروهای همپیمان (بهویژه ایران و حزبالله) توانست بخشهای کلیدی کشور را بازپس بگیرد، اما مناطق وسیعی همچنان خارج از کنترل دولت مرکزی باقی ماند، از جمله شمال شرق تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) و بخشهایی از شمال غرب تحت نفوذ گروههای مخالف ترکیه.
تا سال ۲۰۱۹، بیش از نیم میلیون نفر کشته و بیش از نیمی از جمعیت سوریه آواره شدند—هم در داخل کشور و هم در کشورهای همسایه مانند ترکیه، لبنان و اردن. بحران پناهندگان یکی از بزرگترین بحرانهای مهاجرتی قرن بود و فشارهای اجتماعی و اقتصادی گستردهای بر منطقه و اروپا وارد کرد.
سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ شاهد کاهش نسبی شدت جنگ در برخی جبههها بود، اما همچنان درگیریهای پراکنده، حملات هوایی و عملیات نظامی ادامه داشت. در این دوره، مذاکرات صلح بینالمللی تحت نظارت سازمان ملل آغاز شد، اما نتایج ملموسی در توقف کامل خشونتها بهدست نیاورد. تلاشها برای تدوین یک قانون اساسی جدید و تقسیم قدرت بین گروههای مختلف نیز با بنبست مواجه شد.
در عین حال، داعش دیگر مانند گذشته کنترل قلمرو وسیعی نداشت، اما فعالیتهای مخفی و حملات پراکندهٔ آن ادامه یافت، بهویژه در مناطق شرقی کشور.
سوریه در این سالها با تحریمهای بینالمللی گستردهٔ اقتصادی مواجه بود که اثرات خرابکننده بر اقتصاد کشور داشت. تحریمهایی مانند «قانون قیصر» باعث شد اقتصاد سوریه در سقوط قرار بگیرد، زیرساختها تخریب شوند و بیکاری و فقر به سطوح بیسابقهای رسید. این بحران اقتصادی، بهویژه در سالهای ۲۰۲۳–۲۰۲۴، منجر به افزایش شدید قیمتها، تورم و کمبودهای اساسی در مواد غذایی و دارو شد.
در سال ۲۰۲۵، سوریه یکی از شدیدترین بحرانهای غذایی جهان را تجربه کرد؛ بیش از ۱۴.۵ میلیون نفر با بیثباتی غذایی مواجه شدند و بخش عظیمی از جمعیت در معرض بحران گرسنگی قرار گرفتند. این وضعیت تا حد زیادی نتیجهٔ ترکیبی از خشکسالیهای شدید، فروپاشی کشاورزی پس از سالها جنگ، کمبود بودجهٔ کمکرسانی و کاهش کمکهای بینالمللی بود.
در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، نیروهای مخالف در یک عملیات سریع و گسترده، دمشق را تصرف کردند و حکومت بشار اسد پس از بیش از دو دههٔ حکومت، فروپاشید. این رویداد یکی از مهمترین فصلهای تاریخ مدرن سوریه بهشمار میرود، زیرا نهتنها پایان حکومت اسد را رقم زد، بلکه سالها جنگ داخلی و بحرانهای اجتماعی ـ اقتصادی را نیز وارد فازی جدید کرد.
پس از سقوط نظام سابق، ائتلافی از گروههای مخالف دولت جدیدی تشکیل دادند. رئیس گروه هیأت تحریر الشام، احمد الشَرَع، پس از توافق گروهها بهعنوان «رئیس موقت» سوریه انتخاب شد و دولت انتقالی را هدایت کرد. این دولت اعلام کرد که همهٔ نیروهای مسلح باید تحت یک ارتش ملی ادغام شوند و ساختارهای امنیتی و سیاسی جدیدی جایگزین نهادهای پیشین گردد.
در مارس ۲۰۲۵، دولت انتقالی اعلامیهٔ موقت قانون اساسی را امضا کرد که چارچوب قانونی جدیدی برای دورهٔ پنجسالهٔ گذار تا سال ۲۰۳۰ فراهم میکرد. این کنش، با هدف تثبیت قدرت و فراهم کردن بستر برای انتخابات عمومی و انتقال به حکومتی پایدار بود.
تحولات سیاسی در سوریه باعث واکنش جهانی و منطقهای شد. برخی قدرتهای غربی و منطقهای تلاش کردند بهطور رسمی دولت جدید را به رسمیت بشناسند، بهخصوص بهخاطر تلاشهای ضدتروریستی و وعدهٔ بازسازی. در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده برخی تحریمهای اقتصادی علیه سوریه را لغو کرد تا مسیر بازسازی و سرمایهگذاری بینالمللی را هموار کند—اگرچه محدودیتهای دیگری هنوز پابرجا است.
همچنین دیدار احمد الشَرَع با رئیسجمهور آمریکا در نوامبر ۲۰۲۵ نمادی از این چرخش بود که نشان داد دولت جدید در تلاش برای بازسازی روابط دیپلماتیک و همکاریهای نظامی و اقتصادی است—هرچند این تعاملها با انتقادات جدی نیز مواجه شدهاند.
یکی از بزرگترین پیامدهای فروپاشی حکومت اسد بازگشت گسترده پناهندگان بود. بر اساس گزارشها، بیش از ۱.۲ میلیون پناهنده از کشورهای همسایه به سوریه بازگشتند—رقمی که ادامهٔ آن میتواند به بازسازی اجتماعی و اقتصادی کمک کند، اما همزمان فشار زیادی بر خدمات عمومی و مسکن وارد میکند.
با لغو بخشی از تحریمها و بازگشت نسبی ثبات، چشمانداز اقتصادی سوریه شروع به دیدهشدن کرد؛ اما موانع زیادی ایستادهاند: زیرساختهای تخریبشده، نیاز به بازسازی خانهها و کارخانهها، بحران مالی و نیاز مبرم به سرمایهگذاری خارجی از جملهٔ این چالشهاست.
بحران غذا در سال ۲۰۲۵ نهفقط به دلیل جنگ، بلکه بهدلیل تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای شدید تشدید شد. کشاورزی که زمانی بخش مهمی از اقتصاد سوریه بود، اکنون با مشکلات جدی روبرو شده و نیازمند بازسازی، سرمایهگذاری در سیستمهای آبیاری و کاهش آسیبهای زیستمحیطی است.
سوریه در سال ۲۰۲۵ وارد دورهٔ جدیدی شده است—دورهای که از پایان رسمی حکمرانی اسد و تلاش برای بازسازی حکومتی نوین آغاز شده است. اگرچه هنوز نابسامانیهای سیاسی و اجتماعی پابرجاست، اما نشانههایی از بازگشت نسبی به ثبات دیده میشود. فعالیتهای بینالمللی در زمینهٔ بازسازی و کمکهای انسانی میتواند نقش مهمی در آیندهٔ سوریه داشته باشد، مشروط بر اینکه دولت انتقالی بتواند انسجام سیاسی، ارتش ملی متحد و حقوق اقلیتها را تضمین کند.
ده سال گذشته برای سوریه قرنطینه، بحران، و تحولی عمیق بههمراه داشته است: از جنگ و سقوط حکومت بهدنبال اعتراضات داخلی و دخالتهای خارجی، تا تشکیل دولت جدید و تلاش برای بازسازی و بازگشت به جامعهٔ جهانی. این مسیر هنوز کامل نشده؛ اما نقطهٔ عطف سالهای اخیر نشان میدهد که سوریه در آستانهٔ فصل نوینی از تاریخ خود قرار دارد—فصلی که میتواند بازسازی، آشتی ملی و توسعهٔ پایدار را به ارمغان آورد، اگر به درستی مدیریت شود.
منبع:چت جی پی تی
