دههٔ اخیر را میتوان یکی از سرنوشتسازترین دورههای تاریخ معاصر کشور عمان دانست. این کشور که در نیمه دوم قرن بیستم تحت رهبری سلطان قابوس بن سعید از کشوری نسبتاً منزوی به یکی از باثباتترین کشورهای خاورمیانه تبدیل شده بود، از سال ۲۰۱۵ با مجموعهای از چالشهای بزرگ اقتصادی و سیاسی روبهرو شد. سقوط قیمت نفت، افزایش بدهی عمومی، همهگیری کووید-۱۹ و انتقال قدرت پس از درگذشت سلطان قابوس، عمان را وارد مرحلهای تازه از تاریخ خود کرد.
در همین دوره، عمان تلاش کرد با اجرای برنامه توسعهای «چشمانداز ۲۰۴۰» وابستگی خود به نفت را کاهش دهد و اقتصادی متنوعتر و پایدارتر ایجاد کند.
اقتصاد عمان مانند بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس به درآمدهای نفت و گاز وابسته است. هنگامی که قیمت جهانی نفت در سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ به شدت سقوط کرد، درآمدهای دولت عمان کاهش یافت و کسری بودجه به سطوح بیسابقهای رسید. دولت ناچار شد یارانههای انرژی را کاهش دهد، برخی هزینههای عمومی را کنترل کند و برای تأمین منابع مالی به استقراض روی آورد.
در این سالها بدهی عمومی عمان به سرعت افزایش یافت و نگرانیهایی درباره پایداری اقتصادی کشور شکل گرفت. همزمان دولت برنامههایی برای توسعه بخشهای گردشگری، لجستیک، معدن، شیلات و صنایع تولیدی آغاز کرد تا وابستگی به نفت کاهش یابد.
در ژانویه ۲۰۲۰، عمان شاهد مهمترین تحول سیاسی خود در نیم قرن اخیر بود: درگذشت سلطان قابوس پس از حدود پنجاه سال حکومت. او معمار عمان نوین محسوب میشود و نقش تعیینکنندهای در توسعه زیرساختها، آموزش و سیاست خارجی کشور داشت.
پس از او، پسرعمویش سلطان هیثم بن طارق بر اساس وصیت سلطان قابوس به قدرت رسید. انتقال قدرت در فضایی آرام و بدون تنش انجام شد که نشانهای از ثبات ساختار سیاسی عمان بود.
تنها چند ماه پس از انتقال قدرت، عمان با بحران جهانی کووید-۱۹ روبهرو شد. کاهش سفرها، افت تجارت جهانی و سقوط مجدد قیمت نفت فشار زیادی بر اقتصاد کشور وارد کرد. بسیاری از پروژههای توسعهای به تأخیر افتادند و دولت با مشکلات مالی بیشتری مواجه شد.
در این دوره نرخ بیکاری جوانان افزایش یافت و فشار اقتصادی بر خانوارها بیشتر شد. با این حال، دولت از این بحران بهعنوان فرصتی برای تسریع اصلاحات اقتصادی استفاده کرد.
مهمترین پروژه ملی عمان در دهه اخیر، برنامه توسعهای «چشمانداز ۲۰۴۰» است. این برنامه که از سال ۲۰۲۱ وارد مرحله اجرایی شد، هدف دارد عمان را به اقتصادی دانشبنیان، رقابتی و کمتر وابسته به نفت تبدیل کند.
اهداف اصلی این چشمانداز عبارتاند از:
تنوعبخشی به اقتصاد
توسعه بخش خصوصی
جذب سرمایهگذاری خارجی
دیجیتالیسازی خدمات دولتی
بهبود نظام آموزشی
افزایش اشتغال جوانان
توسعه پایدار و حفاظت از محیط زیست
یکی از مهمترین اقدامات دولت سلطان هیثم، اصلاح نظام مالی کشور بود. عمان در سال ۲۰۲۱ مالیات بر ارزش افزوده (VAT) را اجرا کرد؛ اقدامی که پیشتر در این کشور سابقه نداشت. این تصمیم بخشی از برنامه کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی بود.
در ادامه، عمان حتی به سمت تصویب نخستین مالیات بر درآمد شخصی در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس حرکت کرد؛ اقدامی که نشاندهنده تغییرات عمیق در ساختار اقتصادی کشور است.
نتیجه این اصلاحات، همراه با افزایش دوباره قیمت نفت، بهبود وضعیت مالی دولت و کاهش بدهی عمومی بود. تا سال ۲۰۲۵ عمان توانست بخشی از بدهیهای خود را بازپرداخت کند و رتبه اعتباری بهتری کسب نماید.
در دهه اخیر، عمان سرمایهگذاری گستردهای در مناطق آزاد و اقتصادی انجام داد. مهمترین نمونه، منطقه اقتصادی ویژه دقم است که به یکی از بزرگترین پروژههای توسعهای کشور تبدیل شده است.
این منطقه با هدف تبدیل شدن به مرکز صنعتی، لجستیکی و انرژی در اقیانوس هند توسعه یافته و میلیاردها دلار سرمایه خارجی جذب کرده است. پروژههای پالایشگاهی، پتروشیمی، انرژیهای تجدیدپذیر و هیدروژن سبز در این منطقه اجرا شدهاند.
عمان که سالها به صادرات نفت و گاز وابسته بود، اکنون یکی از فعالترین کشورهای منطقه در حوزه هیدروژن سبز محسوب میشود. دولت امیدوار است با بهرهگیری از تابش شدید خورشید و ظرفیت باد، به یکی از صادرکنندگان مهم انرژی پاک در جهان تبدیل شود.
سرمایهگذاریهای چند میلیارد دلاری در پروژههای انرژی تجدیدپذیر نشان میدهد که عمان آینده خود را تنها در نفت نمیبیند.
گزارشهای رسمی نشان میدهد که در چارچوب چشمانداز ۲۰۴۰، صدها پروژه در زمینه آموزش، سلامت، جادهسازی، خدمات دیجیتال و توسعه اجتماعی اجرا شدهاند. مدارس جدید، مراکز درمانی، طرحهای حمایت اجتماعی و پروژههای دیجیتالی بخشی از این تحولات بودهاند.
تا سال ۲۰۲۵ بیش از صد پروژه ملی در چهار محور اصلی چشمانداز ۲۰۴۰ به بهرهبرداری رسیده بود و بخش قابل توجهی از شاخصهای برنامه توسعهای پیشرفت محسوسی نشان میدادند.
عمان در دهه اخیر همچنان به سیاست سنتی خود یعنی بیطرفی و میانجیگری پایبند ماند. این کشور روابط خود را با کشورهای عربی، ایران، آمریکا و دیگر قدرتها حفظ کرد و در بسیاری از بحرانهای منطقهای نقش میانجی ایفا نمود.
همین سیاست متوازن سبب شده عمان یکی از باثباتترین کشورهای خاورمیانه باقی بماند و محیطی مناسب برای سرمایهگذاری خارجی فراهم کند.
دهه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ برای عمان دههای پر از چالش و تحول بود. سقوط قیمت نفت، بحران کرونا و انتقال قدرت میتوانست این کشور را با بیثباتی جدی مواجه کند؛ اما عمان با اجرای اصلاحات اقتصادی، آغاز چشمانداز ۲۰۴۰ و جذب سرمایهگذاریهای جدید، مسیر تازهای را در پیش گرفت.
منبع: چت جی پی تی
امروز عمان در نقطهای قرار دارد که میکوشد از یک اقتصاد نفتمحور به اقتصادی متنوع، دانشبنیان و پایدار تبدیل شود. موفقیت یا شکست این پروژه بزرگ، نهتنها آینده عمان بلکه جایگاه آن در جهان عرب و منطقه خلیج فارس را در دهههای آینده تعیین خواهد کرد.
